اگر علی، پاسخ نباشد...
هر بار که میکوشم امام علی (ع) را صرفاً بهعنوان یک شخصیت تاریخی بشناسم، احساس میکنم از همان ابتدا راه را اشتباه رفتهام؛ زیرا تاریخ، انسان را با کارهایی که انجام داده میسنجد، اما بعضی انسانها را تنها از تأثیری که بر اندیشه دیگران گذاشتهاند میتوان شناخت.
از نگاه من، علی پاسخ نیست؛ بلکه خودِ یک پرسش است. پرسشی درباره اینکه چگونه ممکن است دو امرِ به ظاهر متضاد، در کنار هم جمع شوند، بیآنکه یکدیگر را از میان ببرند. چگونه میتوان در اوج قدرت بود و همچنان سرشار از رحمت ماند؟ چگونه میتوان به بلندای دانش رسید، بیآنکه آن دانش به ابزاری برای برتریجویی بر دیگران تبدیل شود؟ و چگونه میتوان در دل دنیا زندگی کرد، اما اسیر آن نشد؟
فلسفه به ما میآموزد که انسان همواره در جستوجوی تکیهگاهی است؛ یقینی که اضطرابِ همیشگیِ وجودش را آرام کند. اما علی، آنگونه که من میبینم، یقینِ بسته و پایانیافته به انسان نمیبخشد؛ بلکه دری به سوی یقینی زنده میگشاید؛ یقینی که هرچه آگاهی انسان بیشتر میشود، فروتنیاش نیز عمیقتر میشود، و هرچه به حقیقت نزدیکتر میشود، سکوتش معنادارتر.
بیش از هر چیز، آنچه در شخصیت او مرا مجذوب میکند، این است که گویی هیچگاه در اندیشه اثبات خود نیست. انگار «خود» نزد او چیزی نبود که باید بزرگش کرد، بلکه چیزی بود که باید آن را صیقل داد تا آنقدر زلال شود که نور از میانش عبور کند. از همین رو، قهرمانی در نگاه او، شکست دادن دشمن نیست؛ بلکه آن است که نگذاری دشمن، پستترین بخش وجودت را بیدار کند.
گاهی با خود میاندیشم که عدالت، تنها یک قانون نیست؛ بلکه شیوهای برای نگریستن به جهان است. اینکه برای هر چیز، حقِ بودنش را قائل شوی؛ همانگونه که آفریده شده است، و برای هر انسان، پیش از آنکه سودمند، نیرومند یا نزدیک به تو باشد، کرامت انسانیاش را به رسمیت بشناسی. از همین رو، عدالت در اندیشه علی، بیش از آنکه یک تصمیم سیاسی باشد، جلوهای از هماهنگی با نظم هستی است.
شاید راز ماندگاری او نیز همین باشد؛ زیرا اندیشههایی که قرنها زنده میمانند، آنهایی نیستند که پاسخهای آماده در اختیار انسان میگذارند، بلکه آنهاییاند که پرسشهای او را از نو معنا میکنند. و هر بار که انسان دگرگون میشود، دوباره به علی بازمیگردد؛ نه برای آنکه علی را پیدا کند، بلکه برای آنکه خویشتنِ خویش را بیابد.
باور دارم انسان زمانی به کمال نزدیک میشود که فاصله میان آنچه به آن ایمان دارد و آنچه در زندگی عمل میکند، از میان برداشته شود؛ نه صرفاً با گرد آوردن فضیلتها. و درست در همین نقطه است که علی، پیش از آنکه یک شخصیت تاریخی باشد، به یک حقیقتِ فلسفی بدل میشود؛ حقیقتی که میگوید
حقیقت، چیزی نیست که فقط آن را بدانیم؛ حقیقت، چیزی است که باید به آن تبدیل شویم.