🔶 شرحی بر دو روزنه دیدگاه دوبُناِنگاری و تکبُناِنگاری؛ کدام شیوه نگرش بهتر است؟
● [ بخش اول ]
در گاهان اوستا هات ۳۰ بند ۳، برای نخستین بار به یکی از چالش برانگیزترین مسائل اعتقادی زرتشتی میرسیم. در بین علاقهمندان و هاوشتان دینی (دینآموزان) گاهی این مسئله جهانبینی از طولانیترین و مفصلترین مباحث است. یکی از آنها برداشت اصیل و تاریخچهدار دوبُناِنگاری است، و نگرش دیگر، نگرش نوینتر و برداشتی جدید از گاهان، تکبُناِنگاری است. حال به هر کدام از این دو شیوه نگرش میپردازیم و راه بهتری را در پایان سخن به پیشنهاد میگذاریم.
● تکبُناِنگاری: همانگونه که از خود واژه نیز پیداست (تک + بُن + اِنگاری) به معنای باور داشتن به یک بُن و سرچشمه برای کل هستی و هرآنچه در هستی وجود دارد، میباشد. هر چیزی در هستی رخ بدهد، در ریشه به همان بُن بازمیگردد.
● دوبُناِنگاری: در این نگرش نیز واژه بیانگر باور است؛ در این نگرش (دو + بُن + اِنگار) باور بر این است که برای همه موجودیت هستی یک بُن و سرچشمه وجود دارد، و در مقابل این سرچشمه راستین، یک بُن خرابکار نیز فعال است. نکته مهم در اینجاست که بُن خرابکار، یک بُن شایسته ستایش و خدایی نیست. و تنها یک بُن به عنوان خداوند پذیرفته و ستایش میشود.
این مسئله در پایه و اساس حول ۲ مفهوم اصلی (سپنتامینو - انگرهمینو) میچرخد؛ بر این اساس، استدلالهای هر یک از دو شیوه و نگرش بالا را در حوزه جهانبینی، بررسی میکنیم.
• شرح تکبُنانگاری:
تکبنانگاری چنانچه در تعریف هم گفته شد، تنها به وجود یک بن در هستی باور دارد و بر همین اساس هم همه چیز در هستی را در ریشه و نقطه آغاز، به همان سرچشمه نسبت میدهد، حتی اگر چیزهایی بار منفی ذاتی داشته باشند و نیک نباشند. بنابراین در تعریف و برداشت اولیه، مفهوم توحید را میرساند؛ اما باید در نظر داشت که توحید تمامی جوانب ، احتمالات و اتفاقات هستی را، ذیل قدرت همان یک بُن و منشاء میداند. در نظریه تکبُناِنگاری زرتشتی، تمامی اتفاقات و احتمالات هستی (خوب یا بد) به شکل تقسیم شده مابین هستی آفرینش خداوند و اختیار انسانها توجیه میشود. باید توجه داشت که اگر اینچنین بخواهیم در مبنای فکری قرارداد کنیم، تمامی خوب و بد در هستی (اختیاری یا جبری) توجیه میشوند و هیچگاه علّت و ریشه و شک و شبهه را جویا نمیشویم. برای نمونه چنانچه پدیده "بیماری" را به عنوان یک وجود فعال و متغیر در نظر بگیریم و بخواهیم کیفیت، ماهیت و یا نیکی و بدی آن را بسنجیم، در هر صورت باید بگوییم که این پدیده نیز یکی از آفریدگان خداوند در هستی است. بیماری در بهترین حالت خود، دارای زیان اکثریت و سود احتمالی اقلیت است، به این معناست که یک پدیده "بد" قلمداد میشود؛ حال اینکه وجود این پدیده زیانبار را به وجود پاک خداوند نسبت بدهیم، عقلانی نیست، چرا که بر مبنای عقیده توحید [قدرت و علم مطلق خداوند] او با قدرت و علم مطلق خودش، پدیده زیانباری را بر خلقتش مسلط گردانیده و این بدخواهی است. گاهی نیز گفته میشود که او برای آزمودن خلایق و نیز پادافره (جزا) اینگونه پدیدهها را خلق کرده؛ در این حالت، علم مطلق خداوند زیر سوال میرود که چرا با وجود این قابلیت، خلایق را میآزماید؟ و همچنین اگر او برای پادافره گناهکاران این پدیده زیانبار را در هستی ایجاد کرده، پس این نشاندهنده بدخواهی اوست، چرا که خداوند با علم مطلق، به گناه یک گناهکار در زمان آینده، آگاهی دارد و قطعاً خود او نیز در رخداد آن گناه شریک است، به این دلیل که اتفاقی بی اِذن و اجازه او در جهان رخ نمیدهد، با این وجود، گناهکار را مجازات میکند. همچنین در این نظریه ما چنین متوجه میشویم که در هستی، عدالت و یکسانی وجود ندارد. برخی از موجودات، ابزار سرکوب دیگران میشوند، برای مثال، ویروسها عامل سرکوب نوع حیوان و انسان هستند و نوعی حیوان، ابزار سرکوب نوعی دیگر. تا به اینجا کوشش شد که شرح کوتاهی از دیدگاه تکبنانگاری نوشته شود. در ادامه به شرح کوتاهی از دوبنانگاری نیز خواهم پرداخت.
● [ بخش اول ]
در گاهان اوستا هات ۳۰ بند ۳، برای نخستین بار به یکی از چالش برانگیزترین مسائل اعتقادی زرتشتی میرسیم. در بین علاقهمندان و هاوشتان دینی (دینآموزان) گاهی این مسئله جهانبینی از طولانیترین و مفصلترین مباحث است. یکی از آنها برداشت اصیل و تاریخچهدار دوبُناِنگاری است، و نگرش دیگر، نگرش نوینتر و برداشتی جدید از گاهان، تکبُناِنگاری است. حال به هر کدام از این دو شیوه نگرش میپردازیم و راه بهتری را در پایان سخن به پیشنهاد میگذاریم.
● تکبُناِنگاری: همانگونه که از خود واژه نیز پیداست (تک + بُن + اِنگاری) به معنای باور داشتن به یک بُن و سرچشمه برای کل هستی و هرآنچه در هستی وجود دارد، میباشد. هر چیزی در هستی رخ بدهد، در ریشه به همان بُن بازمیگردد.
● دوبُناِنگاری: در این نگرش نیز واژه بیانگر باور است؛ در این نگرش (دو + بُن + اِنگار) باور بر این است که برای همه موجودیت هستی یک بُن و سرچشمه وجود دارد، و در مقابل این سرچشمه راستین، یک بُن خرابکار نیز فعال است. نکته مهم در اینجاست که بُن خرابکار، یک بُن شایسته ستایش و خدایی نیست. و تنها یک بُن به عنوان خداوند پذیرفته و ستایش میشود.
این مسئله در پایه و اساس حول ۲ مفهوم اصلی (سپنتامینو - انگرهمینو) میچرخد؛ بر این اساس، استدلالهای هر یک از دو شیوه و نگرش بالا را در حوزه جهانبینی، بررسی میکنیم.
• شرح تکبُنانگاری:
تکبنانگاری چنانچه در تعریف هم گفته شد، تنها به وجود یک بن در هستی باور دارد و بر همین اساس هم همه چیز در هستی را در ریشه و نقطه آغاز، به همان سرچشمه نسبت میدهد، حتی اگر چیزهایی بار منفی ذاتی داشته باشند و نیک نباشند. بنابراین در تعریف و برداشت اولیه، مفهوم توحید را میرساند؛ اما باید در نظر داشت که توحید تمامی جوانب ، احتمالات و اتفاقات هستی را، ذیل قدرت همان یک بُن و منشاء میداند. در نظریه تکبُناِنگاری زرتشتی، تمامی اتفاقات و احتمالات هستی (خوب یا بد) به شکل تقسیم شده مابین هستی آفرینش خداوند و اختیار انسانها توجیه میشود. باید توجه داشت که اگر اینچنین بخواهیم در مبنای فکری قرارداد کنیم، تمامی خوب و بد در هستی (اختیاری یا جبری) توجیه میشوند و هیچگاه علّت و ریشه و شک و شبهه را جویا نمیشویم. برای نمونه چنانچه پدیده "بیماری" را به عنوان یک وجود فعال و متغیر در نظر بگیریم و بخواهیم کیفیت، ماهیت و یا نیکی و بدی آن را بسنجیم، در هر صورت باید بگوییم که این پدیده نیز یکی از آفریدگان خداوند در هستی است. بیماری در بهترین حالت خود، دارای زیان اکثریت و سود احتمالی اقلیت است، به این معناست که یک پدیده "بد" قلمداد میشود؛ حال اینکه وجود این پدیده زیانبار را به وجود پاک خداوند نسبت بدهیم، عقلانی نیست، چرا که بر مبنای عقیده توحید [قدرت و علم مطلق خداوند] او با قدرت و علم مطلق خودش، پدیده زیانباری را بر خلقتش مسلط گردانیده و این بدخواهی است. گاهی نیز گفته میشود که او برای آزمودن خلایق و نیز پادافره (جزا) اینگونه پدیدهها را خلق کرده؛ در این حالت، علم مطلق خداوند زیر سوال میرود که چرا با وجود این قابلیت، خلایق را میآزماید؟ و همچنین اگر او برای پادافره گناهکاران این پدیده زیانبار را در هستی ایجاد کرده، پس این نشاندهنده بدخواهی اوست، چرا که خداوند با علم مطلق، به گناه یک گناهکار در زمان آینده، آگاهی دارد و قطعاً خود او نیز در رخداد آن گناه شریک است، به این دلیل که اتفاقی بی اِذن و اجازه او در جهان رخ نمیدهد، با این وجود، گناهکار را مجازات میکند. همچنین در این نظریه ما چنین متوجه میشویم که در هستی، عدالت و یکسانی وجود ندارد. برخی از موجودات، ابزار سرکوب دیگران میشوند، برای مثال، ویروسها عامل سرکوب نوع حیوان و انسان هستند و نوعی حیوان، ابزار سرکوب نوعی دیگر. تا به اینجا کوشش شد که شرح کوتاهی از دیدگاه تکبنانگاری نوشته شود. در ادامه به شرح کوتاهی از دوبنانگاری نیز خواهم پرداخت.