تاملی بر راز بقای ماایران دوره مشروطه، چنان درهم و برهم، آشفته و پریشان احوال و از هم پاشیده بود، که هیچ چسب و بستی برای پیوند برگه هایش(بخوانید ولایات و ایلات) کارساز نبود؛ نه راهی، نه راه آهنی و نه آرامش و امنیتی. مردم دولتمند و مذهبی، چنان چه عزم زیارت امام هشتم را داشتند، ناگزیر به سفر به باکو در روسیه بودند، تا از آنجا با کشتی به ترکمن و عشق آباد رفته و از سوی درگز به مشهد برسند و بر عکس. در واقع، بیشرین حد نفوذ قاطع شاه قجر، به گلوبندک، بازار و سنگلج و دو سه محله و آبادی دیگر محدود می شد.
این بهترین زمینه برای بختیاری ها، گیلک ها و آذری ها و خراسانی ها و...برای جدا شدن و القصه تجزیه، «ممالک محروسه ایران» بود.
جمعیت آن روزهای ایران، به سختی از 5 میلیون تن بیشتر می شد و بیشترشان نیز در سیستم ایلی تعریف می شدند. ولی احزاب کمونیست و سوسیال دمکرات، در کمال آزادی به نشر توفنده ی آرا و افکار و طرح و برنامه ی خود در میان کوچه و بازار و بین سیستم ایل و ایلیاتی می پرداختند. رزمندگان محلی به ستوه آمده از دولت دزد و عیاش و کهنه و نخ نما شده نیز، همه جا پرچم شورش و طغیان برافراشته بودند؛ از خراسان تا خوزستان و از آذربایجان تا سیستان و بلوچستان.
شاید هیچ دوره ای در ۵۲۴ ساله از تشکیل ایران جدید(صفوی به بعد) مناسب تر از عهد مشروطه برای تجزیه این مرز و بوم نبوده است؛ و به گمانم دیگر نیز تکرار نشود. ولی چرا سردار اسعد بختیاری، که نیمه ی جنوبی کشور در مشتش بود و می توانست به سادگی آن را از پیکره ی ایران جدا نماید، نه تنها به این نمی اندیشید، که پیاپی بر لزوم یکپارچگی ایران سخنوری کرده و می کوشید؟ چرا سردار و سالار ملی، ستارخان و باقر خان، که به بیداد استبداد در آذربایجان، با اشک و آهن و خون، پایان داده و روس و همپالکی هایش را در این دیار آزادگان، ناامید کرده بودند و هیچ احدی را دیگر یارای رویارویی با آنان نبود، به جای بر پا کردن جشن پیروزی، عرقشان خشک نشده، سوار بر اسبان خود شده و راه دراز رسیدن به تهران را در پیش گرفتند؟ چرا از هر سوی ایران، گروه گروه، با سردار و بی سردار ، به مرکز آمدند، تا آینده این کهن دیار را در تهران رقم زنند؟!
#یدالله_کریمی_پور
ETEDAL|
@etedalism