🔹 چگونه بحران زیست محیطی میتواند در یک شب به بحران غذا مبدل گردد
— — — — — — — — —
در تابستان ۲۰۱۰ روسیه دچار خشکسالی شدید شد، موج گرما و آتش سوزی منجر به از بین رفتن یک سوم محصول گندم آن گردید و شش ماه بعد بهار عربی آغاز میشود. این دو واقعه بهم مربوطند.
خاورمیانه و شمال افریقا ناپایدارترین مناطق جهان از لحاظ امنیت و تامین مواد غذایی هستند و به شدت وابسته به غلاتی هستند که از طریق بنادر دریای سیاه، مخصوصا از روسیه وارد میشود. روسیه یکی از بزرگترین تولید کنندگان گندم در جهان است و تنها یکبار که خشکسالی آن در سال ۲۰۱۰ موجب اختلال فروش گندم گردید باعث شد قیمت گندم در کشورهای خاور میانه سر به آسمان زند و باعث خیزش مردم شد. این اتفاق، اثبات شکنندگی شبکه تغذیه ۷ بیلیون انسان است.
مطالعات جدید نشان میدهد که شبکه جهانی غذا بزودی توسط تغییرات زیست محیطی تهدید خواهد شد، به حدی که گندم روسیه کاملا محو میشود. در کل، امنیت غذایی جهان به چهار محصول وابسته است: ذرت، گندم، برنج و سویا. سه تای اول ۶۰ درصد کالری مردم جهان را تامین میکنند و سویا که برای تغذیه دام بکار میرود عامل ۶۵ درصد پروتئین غذایی جهان است. تولید و صادرات این چهار محصول استراتژیک در دست چند کشور معدود است: امریکا، برزیل و کشورهای حوزه دریای سیاه. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ تجارت غذا شاهد رشد ۱۳۷ درصدی بوده که این روند رو به افزایش است. اما مسئله بسیار مهمتر مسیر تجاری این محصولات است که دارای ۱٤ گلوگاه است. متاسفانه تاکنون به این گذرگاهها توجه و اهمیت داده نمیشد.
طلیعه مشکلات
فقط به این سناریوی محتمل و وحشتناک فکر کنید: اگر انبار گندم روسیه در قحطی دیگری به مدت طولانی کاهش پیدا کند و همزمان کشورهای تولیدکننده غلات در مناطق دیگر جهان نیز به درجاتی دچار اختلال صادرات شوند. عچه عواقبی دارد؟
برای امریکا متصور هستیم که طوفان و طغیان به تعداد و شدت بیشتری برسد، سیل مزارع را تهدید کرده و بنادر را تعطیل خواهد کرد. برزیل به تنهایی ۱۷ درصد محصولات استراتژیک را تولید میکند، اما شبکه تجاری و ترابری بسیار شکنندهایی دارد که بارانهای سیل آسا آنها را مسدود خواهد کرد.
حال فرض کنید که هر سه این اتفاقات با هم رخ بدهد. غذا در کل جهان به کمبود شدید دچار خواهد شد، شورش و سقوط دولتها آغاز میشود، مردم گرسنه و رکود شدید اقتصادی در کل جهان حاکم خواهد شد.
بیاید نگاهی به یکی از حساسترین گذرگاهها یعنی کانال ترکیه بیاندازیم. ترکیه محل عبور ۷۷٪ گندم تولیدکنندگانی مانند روسیه، اوکراین و قزاقستان است. در حال حاضر به خاطر مناقشه کریمه، سوریه و یمن و از همه مهمتر، اختلال روابط تجاری ترکیه و اروپا این کانال آسیبپذیرترین گلوگاه از بین ۱٤ تاست. قاعده کلی اینست که هر کدام از این ۱٤ گلوگاه دچار مشکل شوند ایجاد درجاتی از مصیبت را باعث خواهند بود اما اگر همزمان چند گلوگاه مسدود شوند فاجعه شبیه آخرالزمان رخ میدهد.
عامل بالقوه که بتواند این انسدادهای متعدد و همزمان را ایجاد کند تغییرات زیست محیطی است. روند طوفانها در امریکا رو به شدت است. به این عامل، بیثباتی سیاسی و دولتهای ضعیف منطقه خاورمیانه را اضافه کنید. بعنوان مثال تنش سیاسی بین روسیه و ترکیه در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ براحتی به کودتا منجر شد و ترکیه بطور موقت تنگه بُسفر را مسدود کرد. هر گلوگاه مسدود، با کاستن مواد غذایی باعث بیثباتی سیاسی و هر بی ثباتی دولتها منجر به انسداد گلوگاه دیگری خواهد شد و این چرخه جهان را خواهد بلعید.
نکته حساس اینجاست که ثلث صادرات غلات جهان از طریق بنادر و آبراه هایی است که طریق موازی و جایگزین ندارند. از طرفی عدم توجه دولتها به زیرساختهای شبکه جهانی توزیع غذا باعث تضعیف و شکنندگی بیشتر آن شده است. در طی ۱۵ سال گذشته، ۱۳ گلوگاه از ۱۴ تا به دلایلی به طور موقت از کار افتادند.
ایجاد انبارهای اضطراری برای هر کشور ممکن است یکی از راه حلها بنظر برسد اما اینکار میتواند منجر به بحران شود زیرا اعتماد به بازار را که هم اکنون لرزان است را به صفر میرساند. بعضی کارشناسان توافقات جهانی مشابه آنچه در نفت انجام شد را پیشنهاد میکنند تا کشورهای درگیر برای مواردی که گلوگاهها مختل میشوند قادر به هماهنگی و تامین ذخیره استراتژیک باشند.
اقدام پیشگیرانه پیشنهاد شده که همه کشورها شروع به تولید محصولات جایگزین کنند و از وابستگی به چهار محصول استراتژیک بکاهند. باید در این زمینهها سرمایه گذاری و تحقیق انجام شود. اما این کار زمانبر است و همین الان هم دیر شده است.
منبع: واشنگتن پست ۲۷ جولای ۲۰۱۷
https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/07/27/how-the-climate-crisis-could-become-a-food-crisis-overnight/