آشنایی با میکلوش یانچو فیلمساز بزرگ مجارستان
سینمای هنری اروپا از منظرِ اندیشهگی در سطحی بالاتر از آثار تولید شده در هالیوود قرار داشته است. فیلمسازان اروپای شرقی از این سخنِ ژیل دُلوز، فیلسوف فرانسوی، که «سینما، فُرمی از اندیشیدن در قرن بیستم است» پیروی کردهاند. در این میان فیلم های میکلوش یانچو بررسی پرسش قدرت را به تمامی تاریخ مغرب زمین گسترش می دهند.
مجارستان، تاریخ سیاسی دردناکی را تجربه کرده است. پرترهی استبداد همواره تازیانه به دست، بر زیستجهانِ مردمان این سرزمین حاضر و ناظر بوده ست؛ از امپراطوری اتریش گرفته تا تانکهای خروشچُف که بر سنگ-فرشِ خیابانهای بوداپِست رژه میرفتند و رعشه بر ابدانِ سیاستزدهی مجارها میافکندند. میکلوش یانچو در دل این تاریخ پدیدار گشت، و فیلمهایش به نحوی گسترده و همه جانبه، ریشه در تاریخ کشورش دارد. متافیزیک استبدادِ سیاسی و قدرت، اذهان و بدنها را در چنبرهی گفتمانیاش بازتعریف میکرد. گویی دوربین یانچو همان قدرتی است که بر همه میتازد و اجازه نمیدهد پرسوناژی از دید عدسیاش بگریزد. هرگاه قدرتی بوده، مقاومتی نیز شکل گرفته است تا جایی که گفتمانِ قدرت آخرین نفوذ خود را بر جنسیّت نیز اِعمال کرده است. همواره حاملان قدرت برآن هستند که بدنهای مقاوم را به یوغ ببرند و تعریفی باز نو از جنسیّت ارائه دهند.
انگارهی ذهنی یانچو، قدرت است؛ موتیفی که نیچهوار پُتکش را بر برهنگیِ تصاویر میکوبد. گویی مالیخولیایِ این انگاره بر تمام فیلم حُکمرانی میکند و دوربین، حجمی هندسی میشود برای چنگ زدن بر پیکر ایماژها و سوژهها.
یانچو یکی از بزرگترین فیلم سازانِ صاحب سبک و مؤلف در سینماست. سینمای اندیشمندی که مقوله ی قدرت و اِعمال سادیستی آن در مرکز توجّه اش قرار دارد. به لحاظ عناصرِ سبکی و روایی، فیلم های او عاری از دکور است؛ دیالوگ هیچ نقشی در پیشبرد فیلم ها ندارد و شخصیّت پردازیِ روان کاوانه ای در کار نیست؛ بلکه فقط روایتِ تاریخ سیاسی است در برهنگیِ تصاویر. فیلم ها با فاصله انداختن بین ما و شخصیّت ها از تمهیدات ذهنی مانندِ صحنه های خیال پردازی پرهیز می-کند و از استفاده ی فلاشبک ها و فلاش فورواردها اجتناب می ورزد. یکی از ویژگی های سبکی یانچو، استفاده از نماهای طولانی است و ترکیب بندیِ تصویری او به گونه ای است که می توان هر کدام از پلان های او را به مثابه ی یک تابلوی نقاشی در نظر گرفت. روشِ پرداخت یانچو با نوع درام فیلم های او تناسب دارد. در فیلم سکوت و فریاد (1968)، میانگینِ مدّت نماها دو و نیم دقیقه است. فیلم باد زمستانی (1969)، صرفاً از سیزده نما ساخته شده که برخی از آن ها گاه تا ده دقیقه هم زمان می برد. البته در این نماها، دوربین در یک جای ثابت قرار ندارد. در فیلم سرخ و سفید (1967)، یانچو با استفاده از میزانسن و ترکیب بندی هوشمندانه و حرکات معکوسِ دوربین، جابه جایی دائمیِ قدرت میان دو ارتش سرخ و سفید را که در فضای خالی و پهناورِ یک دشت در مقابل هم صف آرایی کرده اند، را نشان می دهد.
فیلمهای یانچو از لحاظ تصویری در شمار نیرومندترین و تأثیرگذارترین فیلم های سینمای مدرن هستند. حتی اگر جزئیات دقیق مبارزات و ستیزهای معطوف به قدرت و کشمکش های سیاسی این آثار در خاطر نمانند، نمادها و تأثیرات ترکیبی و ویژه ی آن ها، ماندنی ترین نقش را در ذهن بر جای می گذارند. ایماژهای جاری در یک فیلم یانچو به همان اندازه که از سوی تماشاگر مورد تفسیر قرار می گیرند، تجربه هم می شوند. یانچو به کمک دوربینِ پویایی که هر موقعیّتی را به چیزهای سیّال و آکنده از تنش بدل می سازد، نوسانات قدرت را به تصویر می کشد. در کار معدود فیلم سازانِ مؤلفی، ساختار، سبک و تم این گونه دقیق در هم تنیده شده اند. ساختار روایی و تکنیکِ سینمایی او چشم انداز قدرتی را به نمایش می گذارند که مجرّد و نمادین و در عین حال، تاریخی و مشخص است. دستاورد اصلی یانچو، آفرینش زبان تصویری بوده که در آن اندیشه ها و عواطف، به طور خالص، از راه تصاویر بیان می شود. یانچو به نمونه ی اعلایِ اصالت و جدیّت هنری که در صف سینمای اروپای شرقی قابل حصول بود، بدل شد.
سینمای هنری اروپا از منظرِ اندیشهگی در سطحی بالاتر از آثار تولید شده در هالیوود قرار داشته است. فیلمسازان اروپای شرقی از این سخنِ ژیل دُلوز، فیلسوف فرانسوی، که «سینما، فُرمی از اندیشیدن در قرن بیستم است» پیروی کردهاند. در این میان فیلم های میکلوش یانچو بررسی پرسش قدرت را به تمامی تاریخ مغرب زمین گسترش می دهند.
مجارستان، تاریخ سیاسی دردناکی را تجربه کرده است. پرترهی استبداد همواره تازیانه به دست، بر زیستجهانِ مردمان این سرزمین حاضر و ناظر بوده ست؛ از امپراطوری اتریش گرفته تا تانکهای خروشچُف که بر سنگ-فرشِ خیابانهای بوداپِست رژه میرفتند و رعشه بر ابدانِ سیاستزدهی مجارها میافکندند. میکلوش یانچو در دل این تاریخ پدیدار گشت، و فیلمهایش به نحوی گسترده و همه جانبه، ریشه در تاریخ کشورش دارد. متافیزیک استبدادِ سیاسی و قدرت، اذهان و بدنها را در چنبرهی گفتمانیاش بازتعریف میکرد. گویی دوربین یانچو همان قدرتی است که بر همه میتازد و اجازه نمیدهد پرسوناژی از دید عدسیاش بگریزد. هرگاه قدرتی بوده، مقاومتی نیز شکل گرفته است تا جایی که گفتمانِ قدرت آخرین نفوذ خود را بر جنسیّت نیز اِعمال کرده است. همواره حاملان قدرت برآن هستند که بدنهای مقاوم را به یوغ ببرند و تعریفی باز نو از جنسیّت ارائه دهند.
انگارهی ذهنی یانچو، قدرت است؛ موتیفی که نیچهوار پُتکش را بر برهنگیِ تصاویر میکوبد. گویی مالیخولیایِ این انگاره بر تمام فیلم حُکمرانی میکند و دوربین، حجمی هندسی میشود برای چنگ زدن بر پیکر ایماژها و سوژهها.
یانچو یکی از بزرگترین فیلم سازانِ صاحب سبک و مؤلف در سینماست. سینمای اندیشمندی که مقوله ی قدرت و اِعمال سادیستی آن در مرکز توجّه اش قرار دارد. به لحاظ عناصرِ سبکی و روایی، فیلم های او عاری از دکور است؛ دیالوگ هیچ نقشی در پیشبرد فیلم ها ندارد و شخصیّت پردازیِ روان کاوانه ای در کار نیست؛ بلکه فقط روایتِ تاریخ سیاسی است در برهنگیِ تصاویر. فیلم ها با فاصله انداختن بین ما و شخصیّت ها از تمهیدات ذهنی مانندِ صحنه های خیال پردازی پرهیز می-کند و از استفاده ی فلاشبک ها و فلاش فورواردها اجتناب می ورزد. یکی از ویژگی های سبکی یانچو، استفاده از نماهای طولانی است و ترکیب بندیِ تصویری او به گونه ای است که می توان هر کدام از پلان های او را به مثابه ی یک تابلوی نقاشی در نظر گرفت. روشِ پرداخت یانچو با نوع درام فیلم های او تناسب دارد. در فیلم سکوت و فریاد (1968)، میانگینِ مدّت نماها دو و نیم دقیقه است. فیلم باد زمستانی (1969)، صرفاً از سیزده نما ساخته شده که برخی از آن ها گاه تا ده دقیقه هم زمان می برد. البته در این نماها، دوربین در یک جای ثابت قرار ندارد. در فیلم سرخ و سفید (1967)، یانچو با استفاده از میزانسن و ترکیب بندی هوشمندانه و حرکات معکوسِ دوربین، جابه جایی دائمیِ قدرت میان دو ارتش سرخ و سفید را که در فضای خالی و پهناورِ یک دشت در مقابل هم صف آرایی کرده اند، را نشان می دهد.
فیلمهای یانچو از لحاظ تصویری در شمار نیرومندترین و تأثیرگذارترین فیلم های سینمای مدرن هستند. حتی اگر جزئیات دقیق مبارزات و ستیزهای معطوف به قدرت و کشمکش های سیاسی این آثار در خاطر نمانند، نمادها و تأثیرات ترکیبی و ویژه ی آن ها، ماندنی ترین نقش را در ذهن بر جای می گذارند. ایماژهای جاری در یک فیلم یانچو به همان اندازه که از سوی تماشاگر مورد تفسیر قرار می گیرند، تجربه هم می شوند. یانچو به کمک دوربینِ پویایی که هر موقعیّتی را به چیزهای سیّال و آکنده از تنش بدل می سازد، نوسانات قدرت را به تصویر می کشد. در کار معدود فیلم سازانِ مؤلفی، ساختار، سبک و تم این گونه دقیق در هم تنیده شده اند. ساختار روایی و تکنیکِ سینمایی او چشم انداز قدرتی را به نمایش می گذارند که مجرّد و نمادین و در عین حال، تاریخی و مشخص است. دستاورد اصلی یانچو، آفرینش زبان تصویری بوده که در آن اندیشه ها و عواطف، به طور خالص، از راه تصاویر بیان می شود. یانچو به نمونه ی اعلایِ اصالت و جدیّت هنری که در صف سینمای اروپای شرقی قابل حصول بود، بدل شد.