هنرها رکن مهمی از حیات و فرهنگ آدمی هستند. آنها توجه فراوانی به خود جلب می کنند و هواخواهان بسیار دارند. ولی هنر دقیقا چیست که چنین تاثیری بر انسان و رفتار و عملکردش می گذارد. هزاران سال است که اندیشمندان خاطر خود را به این پرسشها مشغول داشته اند. در این در این مدت شماری پاسخهای مهم پیدا آمده و محل بحث و فصح قرار گرفته است.
اما پاسخ به این پرسشها تا چه اندازه توانسته نیازهای روحی و روانی مخاطب را قانع سازد و اصولا آیا هنر این قابلیت را دارد که منش انسانی را معنا دهد؟ چگونه می توانیم در دل یک اثر هنری، حالا هر اثری که می خواهد باشد؛ موسیقی، نقاشی، فیلم، آواز، رقص، معماری و… مفهومی به نام اخلاق را بیابیم.
اخلاق مهمترین دغدغه انسانی در طول تاریخ بوده و هر فردی و آیین و فرهنگی سعی نموده بنا بر شرایط ذهنی و محیطی اش درباره آن تاملاتی داشته باشد. اما شاید بتوان گفت سترگترین اندیشه ها را در زمینه اخلاق، فیلسوفان اخلاق از زمان سقراط تا اکنون انجام داده اند. فلسفه اخلاق، با عنوان حکمت عملی و بررسی توانایهای عقل عملی از زمان سقراط و افلاطون و ارسطو شاخهای جدی در فلسفه بوده است. به تعبیر درستتر ethics، به واژۀ یونانی ethos به معنای سرشت، طبیعت، طریق زیست و شیوۀ رفتار باز میگردد و فیلسوفان از همان زمان سوفیستها تا بعد از آن نزد رواقیان و کلبیان و اپیکوریان اساسا فلسفه را طریق زیستن و سامان دادن به حیات هر روزه تلقی میکردهاند، نه نظرورزی و فعالیت صرف دانشگاهی به معنای امروز.
اما اندکی از بحث فلسفی خارج شویم و به دنیای هنرمندانی برویم که سعی کردند با اثارشان نمادی از مفاهیم اخلاقی را به ما عرضه کنند و برای زندگی مان معنایی در خور شان انسانی دهند. کریستف کیشلوفسکی فیلم ساز مشهور که با ساخت فیلم های سه گانه آبی، قرمز و سفید به شهرتی قابل تصور رسید در فیلم آبی به نوعی کمبود اخلاقی را طرح می کند. ژولی با از دست دادن همسر و دخترش معنای زندگی خود را گم می کند اما درست به همین دلیل با گم شدن سر نخ سعادتی که به نحوی با آن خو کرده بود دچار بحران اخلاقی می شود. فیلم ساز سعی می کند در این فیلم به ما این نکته را نشان دهد که بحران زندگی معاصر با اخلاق و نمادهای آشکار آن معنا می باید و اینجاست که ما به رابطه هنر و اخلاق شدیدا نیازمندیم.
اما به نظر میرسد بررسی نگاه اخلاقی هنرمندان، متناسب با سرشت کار هنری که کمتر کار عقلانی محاسبهگر را بر میتابد و بیشتر به عرصۀ «نامعقولها» قدم میگذارد بسیار جذاب و مهم باشد. چراکه پیوند میان هنر و اخلاق پیوندی است کهن، پیچیده و دیرپا. عموم بحثهای مربوط به ارتباط میان هنر و اخلاق با چنین قولی آغاز می شوند. این گفته از فرط تکرار حکم گفته ای کلیشه ای را یافته است اما کلیشه ها حامل واقعیتند واقعیتی که به اعتبار پایداری آن باید محل اعتنا باشد.
هنر در دوره های نخستین تکوین جوامع انسانی، با تجویز حفظ حرمت خدایان و تبلیغ احکام اخلاقی عمدتا پاسدار ارزشهای اخلاقی بوده است. نخستین نیایشگاه ها و پرستشگاه ها ملازم با اجرای مناسک و عقاید دینی همچون ذکر و اوراد و نوحه سرایی و مدیحه سرایی و مولودیه خوانی و اجرای موسیقی و ادعیه بوده اند. همچنین تاسیس بناهای باشکوه و بدیع کلیساها در قرون وسطی و پدید آوردن تصاویر و شمایل و پیکره های قدیسان و بزرگان دین همه مصادیق آشکار ارتباط هنر و اخلاقند. مفاهیمی همچون حسادت، آزمندی، کاهلی، صبر و خویشتنداری، کبر و نیکی، ایثار و فضیلت و نظایر آن که همه مفاهیم اخلاقی اند در پرتو بسیاری از آثار هنری از تاثیرگذاری بیشتر و ماندگارتری برخوردار شده اند.
در مباحث اخلاقی قاعده زرینی وجود دارد با این مضمون که آنچه را که برای خود نمی پسندی برای دیگران هم نپسند. اگر انسانها بر اساس همین یک قاعده حرکت می کردند به گمان می رسد ما شاهد نابسامانی اخلاقی نباشیم و هنرمندان نیز شاید بر همین قاعده بدون اینکه شعار دهند حرکت می کنند. بر این اساس هنرمند با پاسداشت ذات هنر به شکلی تاثیر گذار نماد اخلاق گرایی در جامعه می شود.
داریوش مهرجویی از کارگردانان مطرح ایران است. او در مصاحبه ای گفته بود: «هنر به هر شکل و شیوهای، برگردانی است از ذات هنرمند، از نحوۀ حضورش، از میلها و نفرتها و عشقها و نابسامانیهای درونیاش، از تاریخ و محیطش. اینها با آدم میآید، باهاشان زندگی میکنیم، و بعد در یک لحظۀ بخصوص، به صورت مشی هنری بیرون میافتند.» این گفت وگو در زمستان ۱۳۵۱ صورت گرفته بود یعنی حدود چهل سال پیش، در طول این سالها این هنرمند سعی نموده در آثارش بر همین سیاق حرکت کند. چرا که برخی بر این باورند سینمای مهرجویی سینمای اخلاقگراست، نمونه اش هم فیلمهای مهمان مامان، لیلا و حتی سنتوری.
هنر همچنین سبب می شود تا در قبال دیگران پاسخهای عاطفی تر و مسئولانه تری داشته باشیم و به عبارت دیگر موضع اخلاقی و انسانی تری اخت