دهقانْ حکیم فرزانهی ما
درباره نام و هویت خاندان فردوسی، جز کنیهاش، ابوالقاسم، و تخلصش، فردوسی، چیزی با اطمینان نمیدانیم. منابع مختلف، و نیز مقدمه برخی دستنویسهای شاهنامه، نامهایی چون منصور، حسن یا احمد را برای او، و حسن، احمد یا علی را برای پدرش، و شرفشاه را برای نیایش آوردهاند. با این همه، گزارش بنداری ــ که شاهنامه را در سال ۶۲۰ هجری قمری به عربی ترجمه کرده ــ از اعتبار بیشتری برخوردار است؛ او از فردوسی با عنوان «الامیر الحکیم ابوالقاسم منصور بن الحسن الفردوسی الطوسی» یاد میکند.
درباره خانواده و جایگاه اجتماعی او نیز، همه منابعی که از فردوسی و شاهنامه سخن گفتهاند، بر دهقان بودن او و برخاستنش از خانوادهای دهقاننژاد همداستاناند. اگر از این زاویه به او بنگریم، با مردی روبهرو میشویم که همانند بسیاری از مردم روزگار خویش بوده است؛ اما آنچه او را از دیگران جدا میکند، نه نام و نسب، بلکه خرد و کردار اوست. توانایی او در آفرینش، همان نیرویی است که او را، با آنکه فانی بود، به جاودانگی پیوند داد و پس از مرگ، وجودش را در حافظه ایرانیان ماندگار کرد. فردوسی در قامت یک حکیم، روایتگر ایران است و چنان روایتی از ایران ارائه میکند که میتوان در آن زیست و بدان بالید. شاهنامه، به مدد حکمت درونی خود، هویت ایرانی را بارها و بارها بازمیتند.
درباره این فرآورده حکیمانه، باید گفته استاد آموزگار را تصدیق کرد که عامل یگانگی و ماندگاری شاهنامه، همانا خودِ فردوسی است:
«...دیگر این که آن آنی که شاهنامه را آن چنان تر کرده است و مقبول عام، به جز نحوه گفتار، صحنهآراییهای ماهرانه، ایجاز و اطناب بهموقع و دیگر ظرایف، ایمان فردوسی است و عشق و علاقه و صمیمیت او به ایران و خدمتی که احساس میکرده است باید برای ماندگاری فرهنگ ایرانی انجام دهد. همین نیت به اثر او ویژگی خاص بخشیده است و اگر با دیدگاه اساطیری سخن بگویم، او خویشکاری خویش را میشناخته و با انجام این خویشکاری، فره ایرانی را از آن خود کرده است، و این تلالوِ فره، ناشی از بهجای آوردن خویشکاری فردوسی است که به اثر او قداست بخشیده است.»
✍🏻📸 نیلا عابدی
درباره نام و هویت خاندان فردوسی، جز کنیهاش، ابوالقاسم، و تخلصش، فردوسی، چیزی با اطمینان نمیدانیم. منابع مختلف، و نیز مقدمه برخی دستنویسهای شاهنامه، نامهایی چون منصور، حسن یا احمد را برای او، و حسن، احمد یا علی را برای پدرش، و شرفشاه را برای نیایش آوردهاند. با این همه، گزارش بنداری ــ که شاهنامه را در سال ۶۲۰ هجری قمری به عربی ترجمه کرده ــ از اعتبار بیشتری برخوردار است؛ او از فردوسی با عنوان «الامیر الحکیم ابوالقاسم منصور بن الحسن الفردوسی الطوسی» یاد میکند.
درباره خانواده و جایگاه اجتماعی او نیز، همه منابعی که از فردوسی و شاهنامه سخن گفتهاند، بر دهقان بودن او و برخاستنش از خانوادهای دهقاننژاد همداستاناند. اگر از این زاویه به او بنگریم، با مردی روبهرو میشویم که همانند بسیاری از مردم روزگار خویش بوده است؛ اما آنچه او را از دیگران جدا میکند، نه نام و نسب، بلکه خرد و کردار اوست. توانایی او در آفرینش، همان نیرویی است که او را، با آنکه فانی بود، به جاودانگی پیوند داد و پس از مرگ، وجودش را در حافظه ایرانیان ماندگار کرد. فردوسی در قامت یک حکیم، روایتگر ایران است و چنان روایتی از ایران ارائه میکند که میتوان در آن زیست و بدان بالید. شاهنامه، به مدد حکمت درونی خود، هویت ایرانی را بارها و بارها بازمیتند.
درباره این فرآورده حکیمانه، باید گفته استاد آموزگار را تصدیق کرد که عامل یگانگی و ماندگاری شاهنامه، همانا خودِ فردوسی است:
«...دیگر این که آن آنی که شاهنامه را آن چنان تر کرده است و مقبول عام، به جز نحوه گفتار، صحنهآراییهای ماهرانه، ایجاز و اطناب بهموقع و دیگر ظرایف، ایمان فردوسی است و عشق و علاقه و صمیمیت او به ایران و خدمتی که احساس میکرده است باید برای ماندگاری فرهنگ ایرانی انجام دهد. همین نیت به اثر او ویژگی خاص بخشیده است و اگر با دیدگاه اساطیری سخن بگویم، او خویشکاری خویش را میشناخته و با انجام این خویشکاری، فره ایرانی را از آن خود کرده است، و این تلالوِ فره، ناشی از بهجای آوردن خویشکاری فردوسی است که به اثر او قداست بخشیده است.»
✍🏻📸 نیلا عابدی