فقه سیاسی شیعه و مسئله اراده آزاد
در ادامهی همین بحثها، بد نیست کمی هم دربارهی فقه سیاسی حرف بزنیم.
فقه در تمدن اسلامی صرفاً یک دانش در کنار سایر علوم نبوده؛ بلکه یکی از مهمترین نهادهای تولید معنا و تنظیم مناسبات اجتماعی به شمار میرفته. اما نکته اینجاست که وقتی از فقه سیاسی حرف میزنیم، با دو سنت فکری متفاوت روبهرو هستیم؛ یکی در جهان اهل سنت و دیگری در جهان شیعه.
اگر بخواهیم سراغ مبانی فقه سیاسی شیعه برویم، با چند مسئلهی ظریف و در عین حال تعیینکننده مواجه میشویم. یکی از آنها بحث اراده و صدور فعل انسان است. شاید در نگاه اول این مسئله کاملاً کلامی به نظر برسد، اما اتفاقاً آثار سیاسی بسیار مهمی دارد.
اشاعره که بعدها به یکی از جریانهای اصلی اندیشهی اهل سنت تبدیل شدند، گرایش پررنگی به جبرگرایی داشتند. آنها منشأ نهایی افعال انسان را ارادهی خداوند میدانستند و برای ارادهی انسان نقش مستقلی در تحقق رفتارهای او قائل نبودند. حالا ممکن است این سؤال پیش بیاید که چنین بحثی چه ربطی به سیاست دارد؟
اتفاقاً ربطش از آن چیزی که فکر میکنیم بیشتر است. اندیشهی سیاسی اهل سنت در بخش قابل توجهی از تاریخ خود، بیشتر در جهت حفظ نظم موجود حرکت میکرد. پیشتر هم اشاره کرده بودم که بسیاری از متفکران اهل سنت عمدتاً به توضیح و تثبیت آنچه هست میپرداختند. در مقابل، شیعه معمولاً افق مطلوب را موضوع بحث قرار میداد؛ یعنی به جای اینکه صرفاً بپرسد «چه اتفاقی افتاده؟»، میپرسید «چه باید بشود؟». حالا این دو مؤلفه را کنار هم بگذارید؛ جبرگرایی کلامی از یک سو و محافظهکاری سیاسی از سوی دیگر. نتیجه چیست؟ دستکم در بخشی از تاریخ اندیشهی سیاسی اهل سنت، این دو به مشروعیتبخشی سلطهی متغلبانه انجامیدند. اگر ارادهی انسان نقش تعیینکنندهای در حوادث نداشته باشد و همه چیز در نهایت به مشیت الهی بازگردد، آنوقت سلطهی یک انسان بر انسان دیگر هم میتواند بخشی از همان تقدیر تلقی شود؛ چیزی که رخ داده، پس لابد باید رخ میداده است.
اما شیخ مفید، متکلم برجستهی شیعی، دقیقاً از همین نقطه وارد نقد میشود. او میگوید نمیتوان ظلم و تغلب را به خداوند نسبت داد. اساساً چگونه ممکن است خداوند خواهان سلطهی ظالمانهی انسان بر انسان باشد، در حالی که خود در قرآن میفرماید:
«وَمَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ»
خداوند هیچ ظلمی را برای بندگانش نمیخواهد.
بنابراین شاید بد نباشد کمی از فضای تعصب فاصله بگیریم و به یک پرسش ساده فکر کنیم؛ جریانهایی که در طول تاریخ به نام تشیع شناخته شدهاند، تا چه اندازه به این مبانی وفادار ماندهاند؟ آیا واقعاً برای انسان اراده و اختیار قائل بودهاند یا نه؟ چون دستکم در سطح نظری، میتوان دید که تشیع ظرفیت دفاع از آزادی ارادهی انسان و نقد سلطهی غیرمشروع را در دل خود داشته است. اما اینکه این ظرفیت در تاریخ چگونه محقق شده، خودش موضوع بحث دیگری است...
پن: بخشی که آوردم بگمونم از آیه ۳۱ سوره غافره، باز شما سرچ کنید تا مطمئن بشید.
در ادامهی همین بحثها، بد نیست کمی هم دربارهی فقه سیاسی حرف بزنیم.
فقه در تمدن اسلامی صرفاً یک دانش در کنار سایر علوم نبوده؛ بلکه یکی از مهمترین نهادهای تولید معنا و تنظیم مناسبات اجتماعی به شمار میرفته. اما نکته اینجاست که وقتی از فقه سیاسی حرف میزنیم، با دو سنت فکری متفاوت روبهرو هستیم؛ یکی در جهان اهل سنت و دیگری در جهان شیعه.
اگر بخواهیم سراغ مبانی فقه سیاسی شیعه برویم، با چند مسئلهی ظریف و در عین حال تعیینکننده مواجه میشویم. یکی از آنها بحث اراده و صدور فعل انسان است. شاید در نگاه اول این مسئله کاملاً کلامی به نظر برسد، اما اتفاقاً آثار سیاسی بسیار مهمی دارد.
اشاعره که بعدها به یکی از جریانهای اصلی اندیشهی اهل سنت تبدیل شدند، گرایش پررنگی به جبرگرایی داشتند. آنها منشأ نهایی افعال انسان را ارادهی خداوند میدانستند و برای ارادهی انسان نقش مستقلی در تحقق رفتارهای او قائل نبودند. حالا ممکن است این سؤال پیش بیاید که چنین بحثی چه ربطی به سیاست دارد؟
اتفاقاً ربطش از آن چیزی که فکر میکنیم بیشتر است. اندیشهی سیاسی اهل سنت در بخش قابل توجهی از تاریخ خود، بیشتر در جهت حفظ نظم موجود حرکت میکرد. پیشتر هم اشاره کرده بودم که بسیاری از متفکران اهل سنت عمدتاً به توضیح و تثبیت آنچه هست میپرداختند. در مقابل، شیعه معمولاً افق مطلوب را موضوع بحث قرار میداد؛ یعنی به جای اینکه صرفاً بپرسد «چه اتفاقی افتاده؟»، میپرسید «چه باید بشود؟». حالا این دو مؤلفه را کنار هم بگذارید؛ جبرگرایی کلامی از یک سو و محافظهکاری سیاسی از سوی دیگر. نتیجه چیست؟ دستکم در بخشی از تاریخ اندیشهی سیاسی اهل سنت، این دو به مشروعیتبخشی سلطهی متغلبانه انجامیدند. اگر ارادهی انسان نقش تعیینکنندهای در حوادث نداشته باشد و همه چیز در نهایت به مشیت الهی بازگردد، آنوقت سلطهی یک انسان بر انسان دیگر هم میتواند بخشی از همان تقدیر تلقی شود؛ چیزی که رخ داده، پس لابد باید رخ میداده است.
اما شیخ مفید، متکلم برجستهی شیعی، دقیقاً از همین نقطه وارد نقد میشود. او میگوید نمیتوان ظلم و تغلب را به خداوند نسبت داد. اساساً چگونه ممکن است خداوند خواهان سلطهی ظالمانهی انسان بر انسان باشد، در حالی که خود در قرآن میفرماید:
«وَمَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ»
خداوند هیچ ظلمی را برای بندگانش نمیخواهد.
بنابراین شاید بد نباشد کمی از فضای تعصب فاصله بگیریم و به یک پرسش ساده فکر کنیم؛ جریانهایی که در طول تاریخ به نام تشیع شناخته شدهاند، تا چه اندازه به این مبانی وفادار ماندهاند؟ آیا واقعاً برای انسان اراده و اختیار قائل بودهاند یا نه؟ چون دستکم در سطح نظری، میتوان دید که تشیع ظرفیت دفاع از آزادی ارادهی انسان و نقد سلطهی غیرمشروع را در دل خود داشته است. اما اینکه این ظرفیت در تاریخ چگونه محقق شده، خودش موضوع بحث دیگری است...
پن: بخشی که آوردم بگمونم از آیه ۳۱ سوره غافره، باز شما سرچ کنید تا مطمئن بشید.