🔸🔸 رهیافتی به نقش «انتخاب انسان» در ساختار دین با تکیه بر امر تشریع نماز
نویسنده: حجتالاسلام علی انصاری
ارسال شده در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۹۸
چکیده
فقها نماز را به درستی و بر اساس مبانی قرآنی و روایی، فریضه ای تعبدی و غیر قابل تغییر و تبدیل می دانند، اما با این وجود ، پیشوایان دین در تشریع این فریضۀ تعبدی، از عنصر انتخاب انسان و نقش و تأثیرگذاری آن در روند شکل گیری تشریعی نماز و نیز چند و چون انجام آن سخن گفتهاند. این سخنان می تواند منشأ و یاریگر برداشتی از اهمیت بسزایی باشد که گوهر «انتخاب انسان» از آن برخوردار است و به نوبۀ خود بی توجهی یکسره به انسان و انتخاب های او را با شیوه خداوند کریم و محتوای دین الهی در برخورد کریمانه و حکیمانه، با انتخاب های انسانی، دچار تزلزل مبنایی و انسان شناسانه بکند.
نماز و انتخاب ها
فقها از مجموع روایات مربوط به نماز ، قاعده ای ساخته اند که با توجّه به آن قاعده، هیچ کس عذری در ترک نماز ندارد و گفته اند: (الصلاه لا یترک بحالٍ؛ نماز در هیچ حالی نباید ترک شود) از جمله: مرحوم سید یزدی می فرماید:
إذا کان فی لسانه آفه لا یمکنه التلفّظ یقرأ فی نفسه ولو توهّماً، والأحوط تحریک لسانه بما یتوهّمه:(عروه الوثقی، چاپ جامعه مدرسین، ج۲ ص ۵۱۲ )
اگر کسی نمیتواند حرف بزند، باید نماز را بخواند زیرا «الصلاه لایترک بحالٍ ” حال اگر نمیتواند نماز را با الفاظ بخواند، پس با توهم بخواند”
یعنی مثلاً نماز را یاد گرفته و به جای اینکه بگوید «الله اکبر»، در دلش بگوید الله اکبر؛ توجه به الله اکبر داشته باشد، توجه به بسم الله الرحمن الرحیم تا آخر نماز داشته باشد
مستند این حکم، روایت ذیل از امام موسی بن جعفر ع است راوی می گوید : سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَقْرَأَ فِی صَلاَتِهِ وَ یُحَرِّکَ لِسَانَهُ بِالْقِرَاءَهِ فِی لَهَوَاتِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُسْمِعَ نَفْسَهُ قَالَ لاَ بَأْسَ أَنْ لاَ یُحَرِّکَ لِسَانَهُ یَتَوَهَّمُ تَوَهُّماً: از امام در باره مردی سؤال کردم “که گنگ است” پرسیدم آیا میتواند زبان در کام خود بگرداند امام ع فرمود: اری زبانش را حرکت می دهد و الفاظ را در خیال خویش توهم می کند.(وسایل، حر عاملی، ج ۴ ص ۹۷)
این مورد از باب نمونه ذکر شد و همین حکم جاریست در باره نماز گزاری که نتواند به سایر شرایط و واجبات نماز عمل کند تا آنجا که گفته اند اگر در میدان کارزار و قتال فی سبیل الله باشد که خود از اعظم عبادات است باز موظف است نماز را به صورت شکسته انجام دهد اما هرگز آن را ترک نکند.
از اینرو می توان گفت نماز الزامی ترین تکلیف در میان همه فروعات دینی و واجب ترین واجب در میان واجبات شرعی است.
اما با اینحال خداوند در این الزامی ترین تکلیف، به انتخاب و اختیار آدمی بها داده است و انسان را مجبور به پذیرش دربست ان نکرده است.
نمونۀ انتخابهای انسانی در امر نماز
۱- انتخاب پیامبر ص در کاستن از شمار نماز های واجب به عنوان یک انسان
مرحوم شیخ حر عاملی در حدیث ۵ ازباب تعداد فرائض این روایت را نقل کرده است:
” در شبی که پیامبرص به معراج رفت خدا به ۵۰ نماز (همانند این نمازهای پنجگانه صبح، ظهرین و عصرین) او رامکّلف کرد پس از نزول از معراج با پیامبران الهی دیدار کرد هیچ یک از آنان از او پرسشی نکرد مگر موسی پیامبر ع که از پیامبر پرسید: خدا به چه چیز دستورت داد؟ پیامبر گفت: به ۵۰ نماز. موسی فرمود: باز گرد و از پروردگارت کم کردن از بار تکلیف را بخواه! زیرا امت تو توان چنین تکلیفی را ندارد و پیامبر دوباره به عرش و به محضر حق شتافت ” (وسائل ج ۲ ص ۸)
این رفت و آمد به عرش در شب معراج و در باب این تکلیف الزامی – بنابه مشورت با حضرت کلیم – به درازا کشید تا آنجا که ۴۵ نماز از امت پیامبر برداشته شد و فقط این پنج نماز یومیه در دایره واجب روزانه باقی ماند.
شاید اگر صفت و خصلت درونی شرم و حیای پیامبر ص نمی بود تعداد نمازهای روزانه به کمتر از این نیز می رسید. مهمتر اینکه این حق انتخاب برای پیامبر ص به عنوان حق انتخاب یک انسان در نزد حق تعالی حقی در این روایت، حقی قابل پذیرش شمرده شده است. دور نیست که مبنای پذیرش ” قدرت” آدمی بر انجام تکالیف که یکی از شروط چهارگانه هر تکلیف است از اینجا نشأت گرفته باشد.چه، وقتی که در اصل چنین تکلیف الزام اوری به مسئله “مقدور بودن نماز ” برای انسان توجه شده باشد، حساب بقیه امور نیز به خودی خود روشن می شود
۲- انتخاب نوافل و ترک آنها
از اختیارات انسان در ارتباط با این فریضه الزامی، انتخاب نوافل و رواتب یومیه و عدم انتخاب آنها توسط نمازگزار است آنچه که در فقه شیعی در ارتباط با تعداد نوافل یومیه آمده این است که ۱۷ رکعت نماز...
🔸 دنبالۀ نوشتار را در سایت ششم بخوانید👇
http://www.sheshom.net/1398/12/رهیافتی-به-نقش-انتخاب-انسان-در-ساختا/