دوستان همراه هشیوار،
در این پادکست بارها به سراغ یکی از بنیادیترین پرسشهای فلسفه و علوم شناختی رفتهایم: آیا انسان واقعاً دارای ارادهٔ آزاد است؟
برای پاسخ به این پرسش به همراه دوست وهمکار عزیزم عباس سیدین عزبز با اندیشمندان برجستهای گفتگو کردهایم—از پروفسور ساپولسکی جبرگرا و پروفسور گرگ کروسوِ و درک پارابوم ناسازگارگرا تا پروفسور جان مارتین فیشر و پروفسور استفان مورس سازگارگرا. در ماههای اخیر هم شخصا میزبان پروفسور پیتر تِسه اختیارگرا، دکتر شروین وکیلی اختیارگرا، و دکتر تقی کیمیاییاسدی جبرگرا بودهام. اخیرا میزبان مناظره ای بین پروفسور ساپولسکی و پروفسور تسه و همچنین دکتر وکیلی و دکتر کیمیایی-اسدی هم بوده ام. افزون بر آن، با حقوقدانان برجسته و پژوهشگران حوزهٔ حقوق عصب شناختی (Neurolaw) نیز همراه شدیم تا بررسی کنیم یافتههای علوم اعصاب چه پیامدی برای مسئولیت اخلاقی، عدالت و حقوق کیفری دارد. هر گفتوگو بخشی از پازلی بزرگ را روشن میکند: اگر ژنها، محیط، تاریخچهٔ رشد و شانس تا این اندازه رفتار ما را شکل میدهند، آیا ما «نویسندگان نهایی» اعمال خود هستیم؟
در این بحثها سه دیدگاه اصلی وجود دارد:
۱. جبرگرایان (Determinists)
جبرگرایانی مثل ساپولسکی یا کروسو باور دارند که همه رویدادها منجمله رفتارهای انسانی محصول زنجیرهٔ خطی یا غیر خطی علتهاست. در این نگاه، هیچکس نمیتوانست در همان شرایط و مختصاتی که دارد، بهطور نهایی جور دیگری عمل کند. جبرگرایی الزاماً به نفی عقلانیت یا مسئولیت اجتماعی نمیرسد؛ بلکه میگوید اختیارِ مطلق و «بیرون از علّیت» وکنارل نهایی وجود ندارد.
۲. سازگارگرایان (Compatibilists)
سازگارگرایان مانند دنیل دنت یا جان مارتین فیشر میگویند آزادی اراده با جبر منافاتی ندارد. به نظر آنها تعریف «واقعبینانهتری» از آزادی ارائه میکنند: آزادی یعنی توانایی واکنش عقلانی، انتخاب براساس دلایل، و کنترل درونی در چارچوب شخصیت و ساختار ذهنی خود ما. این آزادی از بیرون نظریههای فیزیکی نمیآید بلکه از تواناییهای شناختی و یادگیری انسان برمیخیزد. بهعبارت دیگر: حتی اگر جهان تعیینشده باشد (البته در این شک هست)، ما هنوز «عامل» یا Agent هستیم.
۳. اختیارگرایان (Libertarians)
اینجاست که دیدگاههایی مثل پیتر تِسه و کوین میچل وارد میشوند. این دو، برخلاف جبرگرایان و سازگارگرایان، معتقدند که انسان نوعی کنترل واقعی و غیرقابلتقلیل بر رفتار خود دارد—کنترلی که به انتخابهای بدنی و مغزی محدود نیست.
از نظر فلسفی هم گروه ناسازگارگرایان (Incompatibilists / Free Will Skeptics) دیدگاهی که گرگ کروسو و درک پارابوم نمایندگی میکند معتقدند که اگر رفتار ما محصول عوامل خارج از کنترل است، پس انسان سزاوار سرزنش یا مجازات ذاتگرایانه و استحقاقی نیست. مسئولیت اخلاقی باید بهسمت کاهش آسیب، پیشگیری، آموزش و بازپروری و سیستم قرنطینه مجرمان تغییر کند، نه انتقام و سرزنش یا حتی «لیاقتمحوری».
در چنین زمینهای، کتاب Just Deserts یا «سزاوار»—ترجمهی عباس سیدین گرامی—به یکی از متنهای کلیدی در این موزه تبدیل شده است. در این کتاب، دنیل دنت فقید تلاش میکند یک نوع آزادی «فروتنانه» و سازگار با علم را حفظ کند، درحالیکه گرگ کروسو نشان میدهد چرا مفهوم «سزاوار بودن ذاتی» پایهای ندارد.
⸻
این مباحث فقط فلسفه نظری نیستند. پیامدهای آنها برای زندگی اجتماعی و حقوق کیفری، بهویژه در کشوری مثل ایران، بسیار جدی است؛ جایی که مفاهیمی چون سزا، مجازات، قصاص، انتقام گناه و لیاقت ریشههای عمیق فرهنگی وتاریخی دارند. وقتی درک کنیم که هیچکس خودش و رفتارش را انتخاب نکرده—نه ژنهایش را، نه خانوادهاش را، نه ساختار مغزش را، نه تروماهای دوران کودکیاش را ونه خیلی فاکتورهای رفتاری را—نگاهمان به جرم ومجازات و اخلاق تغییر میکند:
بهجای انتقام و سرزنش، کاهش آسیب، پیشگیری، بازپروری و اصلاح ساختارها مرکز توجه قرار میگیرد. این رویکرد نه توجیه رفتارهای آسیبزننده، بلکه درک علمیتر از رفتار انسان و ساختن جامعهای انسانیتر و امنتر است. علم عصبشناسی و حقوق عصب شناسی نشان میدهد که تغییر واقعی با اصلاح زمینهها و ساختارها رخ میدهد، نه با شدت مجازات.
گفتوگوهای و ترجمه های هشیوار در این مسیر ادامه خواهد داشت؛ زیرا آیندهای عادلانهتر با فهم دقیقتر اختیار، مسئولیت اخلاقی، و ریشههای رفتار انسانی آغاز میشود.
این گفتگو جالب عباس سیدین با آقای فراهانی در بیوفیلیا رو ببینید و کتاب سزاوار رو حتما بخونید.
https://youtu.be/SNM7B6xFDow?si=aEU9FsRYmPge3A4h
در این پادکست بارها به سراغ یکی از بنیادیترین پرسشهای فلسفه و علوم شناختی رفتهایم: آیا انسان واقعاً دارای ارادهٔ آزاد است؟
برای پاسخ به این پرسش به همراه دوست وهمکار عزیزم عباس سیدین عزبز با اندیشمندان برجستهای گفتگو کردهایم—از پروفسور ساپولسکی جبرگرا و پروفسور گرگ کروسوِ و درک پارابوم ناسازگارگرا تا پروفسور جان مارتین فیشر و پروفسور استفان مورس سازگارگرا. در ماههای اخیر هم شخصا میزبان پروفسور پیتر تِسه اختیارگرا، دکتر شروین وکیلی اختیارگرا، و دکتر تقی کیمیاییاسدی جبرگرا بودهام. اخیرا میزبان مناظره ای بین پروفسور ساپولسکی و پروفسور تسه و همچنین دکتر وکیلی و دکتر کیمیایی-اسدی هم بوده ام. افزون بر آن، با حقوقدانان برجسته و پژوهشگران حوزهٔ حقوق عصب شناختی (Neurolaw) نیز همراه شدیم تا بررسی کنیم یافتههای علوم اعصاب چه پیامدی برای مسئولیت اخلاقی، عدالت و حقوق کیفری دارد. هر گفتوگو بخشی از پازلی بزرگ را روشن میکند: اگر ژنها، محیط، تاریخچهٔ رشد و شانس تا این اندازه رفتار ما را شکل میدهند، آیا ما «نویسندگان نهایی» اعمال خود هستیم؟
در این بحثها سه دیدگاه اصلی وجود دارد:
۱. جبرگرایان (Determinists)
جبرگرایانی مثل ساپولسکی یا کروسو باور دارند که همه رویدادها منجمله رفتارهای انسانی محصول زنجیرهٔ خطی یا غیر خطی علتهاست. در این نگاه، هیچکس نمیتوانست در همان شرایط و مختصاتی که دارد، بهطور نهایی جور دیگری عمل کند. جبرگرایی الزاماً به نفی عقلانیت یا مسئولیت اجتماعی نمیرسد؛ بلکه میگوید اختیارِ مطلق و «بیرون از علّیت» وکنارل نهایی وجود ندارد.
۲. سازگارگرایان (Compatibilists)
سازگارگرایان مانند دنیل دنت یا جان مارتین فیشر میگویند آزادی اراده با جبر منافاتی ندارد. به نظر آنها تعریف «واقعبینانهتری» از آزادی ارائه میکنند: آزادی یعنی توانایی واکنش عقلانی، انتخاب براساس دلایل، و کنترل درونی در چارچوب شخصیت و ساختار ذهنی خود ما. این آزادی از بیرون نظریههای فیزیکی نمیآید بلکه از تواناییهای شناختی و یادگیری انسان برمیخیزد. بهعبارت دیگر: حتی اگر جهان تعیینشده باشد (البته در این شک هست)، ما هنوز «عامل» یا Agent هستیم.
۳. اختیارگرایان (Libertarians)
اینجاست که دیدگاههایی مثل پیتر تِسه و کوین میچل وارد میشوند. این دو، برخلاف جبرگرایان و سازگارگرایان، معتقدند که انسان نوعی کنترل واقعی و غیرقابلتقلیل بر رفتار خود دارد—کنترلی که به انتخابهای بدنی و مغزی محدود نیست.
از نظر فلسفی هم گروه ناسازگارگرایان (Incompatibilists / Free Will Skeptics) دیدگاهی که گرگ کروسو و درک پارابوم نمایندگی میکند معتقدند که اگر رفتار ما محصول عوامل خارج از کنترل است، پس انسان سزاوار سرزنش یا مجازات ذاتگرایانه و استحقاقی نیست. مسئولیت اخلاقی باید بهسمت کاهش آسیب، پیشگیری، آموزش و بازپروری و سیستم قرنطینه مجرمان تغییر کند، نه انتقام و سرزنش یا حتی «لیاقتمحوری».
در چنین زمینهای، کتاب Just Deserts یا «سزاوار»—ترجمهی عباس سیدین گرامی—به یکی از متنهای کلیدی در این موزه تبدیل شده است. در این کتاب، دنیل دنت فقید تلاش میکند یک نوع آزادی «فروتنانه» و سازگار با علم را حفظ کند، درحالیکه گرگ کروسو نشان میدهد چرا مفهوم «سزاوار بودن ذاتی» پایهای ندارد.
⸻
این مباحث فقط فلسفه نظری نیستند. پیامدهای آنها برای زندگی اجتماعی و حقوق کیفری، بهویژه در کشوری مثل ایران، بسیار جدی است؛ جایی که مفاهیمی چون سزا، مجازات، قصاص، انتقام گناه و لیاقت ریشههای عمیق فرهنگی وتاریخی دارند. وقتی درک کنیم که هیچکس خودش و رفتارش را انتخاب نکرده—نه ژنهایش را، نه خانوادهاش را، نه ساختار مغزش را، نه تروماهای دوران کودکیاش را ونه خیلی فاکتورهای رفتاری را—نگاهمان به جرم ومجازات و اخلاق تغییر میکند:
بهجای انتقام و سرزنش، کاهش آسیب، پیشگیری، بازپروری و اصلاح ساختارها مرکز توجه قرار میگیرد. این رویکرد نه توجیه رفتارهای آسیبزننده، بلکه درک علمیتر از رفتار انسان و ساختن جامعهای انسانیتر و امنتر است. علم عصبشناسی و حقوق عصب شناسی نشان میدهد که تغییر واقعی با اصلاح زمینهها و ساختارها رخ میدهد، نه با شدت مجازات.
گفتوگوهای و ترجمه های هشیوار در این مسیر ادامه خواهد داشت؛ زیرا آیندهای عادلانهتر با فهم دقیقتر اختیار، مسئولیت اخلاقی، و ریشههای رفتار انسانی آغاز میشود.
این گفتگو جالب عباس سیدین با آقای فراهانی در بیوفیلیا رو ببینید و کتاب سزاوار رو حتما بخونید.
https://youtu.be/SNM7B6xFDow?si=aEU9FsRYmPge3A4h