🔰تورکی خَلَجی
تورکی خلجی یکی از زبانهای آلتایی و تنها عضو خانواده آرگو (آرغو) از خانواده زبانهای تورکی است.
در حقیقت خلجی ادامه گویش تورکی باستان آرغو است.
خلج ها بیشتر در غزنین افغانستان و استانهای مرکزی ایران سکونت دارند.
ویژگیهای زبان خلجی :
به نظر پروفسور گرهارد دورفر (Gerhard Doerfer) مهمترین ویژگی زبان تورکی خلجی درآن است که بسیاری از ویژگیهای تورکی باستان را در آواها حفظ کردهاست؛ به عنوان مثال حرف «ه» که از دوران نیا-تُورکی (پرُتو توُرک) باقیمانده و قبلاً هم «پ» بودهاست. بنابراین تورکی خلج از ترکی قدیم یعنی زبان گوک تورکها (=اشاره به امپراطوری گؤک تؤرک در زمان باستان بمعنی تورکان آسمانی) که درکتیبهٔ ارخون باقیماندهاست، قدیمیتر است. همچنین پروفسور دورفر با مشاهدهٔ پارهای ویژگیهای مشترک تورکی خلجی و تورکی قدیم آرغو به این نتیجه رسیدهاست که خلجهای مرکز ایران فرزندان همان آرغوها هستند.
✅ ویژگیهای این زبان بدین صورت است:
۱. صدای(د)به مشابه تورکی باستانی در تورکی خلجی نیز باقیمانده و به (ی) تبدیل نشده؛ مانند:هاداق (آیاق=پا)/ هادوری (آیری=جدا)/ اودانماق (اویانماق= بیدار شدن). این عدم تغییر در صدا در زبانهای تورکی موجود فقط در تورکی تووا در جنوب سیبری باقیماندهاست.
۲. حرف (ی) در اکثر کلمات باقیمانده و از بین نرفتهاست؛ مانند: ییل(ایل=سال)، یپلیک (ایپلیک = طناب).
۳. حروف (ق) و (گ) مانند گذشته باقیماندهاند و از بین نرفتهاند؛ مانند: سیچقان (سیچان = موش)، تاووشقان /تؤوشقان (دؤوشان = خرگوش)، یونگ (یون = پشم)، قیسقه (قیسسا = کوتاه)، کورگئگ (کوره ک = پارو).
۴. در انتهای بسیاری از کلمات هنوز کسره و فتحه استفاده میشود و به (ایی) تغییر نکردهاست؛ مانند: تیشه (دیشی = مونث)، تره (دری = پوست) آلتا (آلتی = شش).
۵. در تورکی خلجی به جای کلمه (دییل یا دییر) به معنای (نیست) مانند تورکی قدیم از کلمه (داغ یا دَق) استفاده میشود.
۶. صامتها (کوتاه، بلند، دیفتونگ) هنوز به شکل تورکی باستانی باقیمانده، در حالی که در اکثر زبانهای تورکی این صامتها کوتا یا نسبت به قبل کوتاهتر شدهاند؛ مانند:اوون (اون = دَه)، هئو (ائو= خانه) کؤز (گؤز = چشم)، قول (قُل = بازو)، یورقان (یُرقان = لحاف).
۷. «ه» اول کلمات از دوران تورکی مادر (قبل از تورکی قدیم قرون ۷-۶م) باقیمانده، در حالی که در سایر زبانهای تورکی بسیار نادر است؛ مثلاً هاز(آز = کم)، هاقاچ (آقاج = درخت)، هوزوم (اؤزؤم = انگور)، هئو (اِئو = خانه)، هوچاق (اوجاق)، هتک (اتک = دامن).
۸. حرف(ک)نیز در اول بسیاری از کلمات باقیمانده و به (گ)تبدیل نگردیدهاست؛ مانند:کؤن / کین (گؤن=آفتاب، روز)، کئچه (گئجه = شب)، کؤرمک (گؤرمک = دیدن)، کؤز/کئز (گؤز=چشم).
۹. دیگر ویژگی زبان خلجی وجود حرف (ت) در اول کلمات به جای حرف (د) است؛ مانند:تیل (دیل = زبان)، تیش (دیش = دندان) تؤش (دوش = سینه)، تیرناق (دیرناق = ناخن)، تیز (دیز= زانو)، تؤرت (دؤرت=چهار).
۱۰. در وسط کلمات حرف (غ) به صورت (ق) تلفظ میشود؛ مانند:بوقاز (بوغاز= گلو).
۱۱. کلماتی که در تورکی آذربایجانی به (خ) ختم میشوند، در خلجی به (ق) ختم میشوند؛ مانند: توق (توخ = سیر)، قولاق (قولاخ = گوش)، بارماق (بارماخ = انگشت)، تورپاق (تورباخ = خاک)، اوزاق (اوزاخ = دور).
۱۲. در تورکی خلجی پسوند مفعولٌ عنه (از) مانند تورکی قدیم (دا) یا (ده) است، در حالیکه در تورکی امروزی، (دان) و (دن) است؛ مثال: بیز او بؤز سودا ایچتیک. (ما از آن آب خنک نوشیدیم). نئرده کئلی یورین؟ (از کجامی آیی؟).
۱۳. حرف (نی) تورکی قدیم که در تورکی اوغوز و بسیاری لهجههای دیگر به (ی) تبدیل شده، در تورکی خلج مانند تورکی قدیم آرگو به (ن) تبدیل شدهاست. مانند: کون / قون = گوسفند که در تورکی قدیم، کونی / قونی و در تورکی امروزی کویون و در لهجه آذربایجانی قویون گفته میشود.
@afsharlar
تورکی خلجی یکی از زبانهای آلتایی و تنها عضو خانواده آرگو (آرغو) از خانواده زبانهای تورکی است.
در حقیقت خلجی ادامه گویش تورکی باستان آرغو است.
خلج ها بیشتر در غزنین افغانستان و استانهای مرکزی ایران سکونت دارند.
ویژگیهای زبان خلجی :
به نظر پروفسور گرهارد دورفر (Gerhard Doerfer) مهمترین ویژگی زبان تورکی خلجی درآن است که بسیاری از ویژگیهای تورکی باستان را در آواها حفظ کردهاست؛ به عنوان مثال حرف «ه» که از دوران نیا-تُورکی (پرُتو توُرک) باقیمانده و قبلاً هم «پ» بودهاست. بنابراین تورکی خلج از ترکی قدیم یعنی زبان گوک تورکها (=اشاره به امپراطوری گؤک تؤرک در زمان باستان بمعنی تورکان آسمانی) که درکتیبهٔ ارخون باقیماندهاست، قدیمیتر است. همچنین پروفسور دورفر با مشاهدهٔ پارهای ویژگیهای مشترک تورکی خلجی و تورکی قدیم آرغو به این نتیجه رسیدهاست که خلجهای مرکز ایران فرزندان همان آرغوها هستند.
✅ ویژگیهای این زبان بدین صورت است:
۱. صدای(د)به مشابه تورکی باستانی در تورکی خلجی نیز باقیمانده و به (ی) تبدیل نشده؛ مانند:هاداق (آیاق=پا)/ هادوری (آیری=جدا)/ اودانماق (اویانماق= بیدار شدن). این عدم تغییر در صدا در زبانهای تورکی موجود فقط در تورکی تووا در جنوب سیبری باقیماندهاست.
۲. حرف (ی) در اکثر کلمات باقیمانده و از بین نرفتهاست؛ مانند: ییل(ایل=سال)، یپلیک (ایپلیک = طناب).
۳. حروف (ق) و (گ) مانند گذشته باقیماندهاند و از بین نرفتهاند؛ مانند: سیچقان (سیچان = موش)، تاووشقان /تؤوشقان (دؤوشان = خرگوش)، یونگ (یون = پشم)، قیسقه (قیسسا = کوتاه)، کورگئگ (کوره ک = پارو).
۴. در انتهای بسیاری از کلمات هنوز کسره و فتحه استفاده میشود و به (ایی) تغییر نکردهاست؛ مانند: تیشه (دیشی = مونث)، تره (دری = پوست) آلتا (آلتی = شش).
۵. در تورکی خلجی به جای کلمه (دییل یا دییر) به معنای (نیست) مانند تورکی قدیم از کلمه (داغ یا دَق) استفاده میشود.
۶. صامتها (کوتاه، بلند، دیفتونگ) هنوز به شکل تورکی باستانی باقیمانده، در حالی که در اکثر زبانهای تورکی این صامتها کوتا یا نسبت به قبل کوتاهتر شدهاند؛ مانند:اوون (اون = دَه)، هئو (ائو= خانه) کؤز (گؤز = چشم)، قول (قُل = بازو)، یورقان (یُرقان = لحاف).
۷. «ه» اول کلمات از دوران تورکی مادر (قبل از تورکی قدیم قرون ۷-۶م) باقیمانده، در حالی که در سایر زبانهای تورکی بسیار نادر است؛ مثلاً هاز(آز = کم)، هاقاچ (آقاج = درخت)، هوزوم (اؤزؤم = انگور)، هئو (اِئو = خانه)، هوچاق (اوجاق)، هتک (اتک = دامن).
۸. حرف(ک)نیز در اول بسیاری از کلمات باقیمانده و به (گ)تبدیل نگردیدهاست؛ مانند:کؤن / کین (گؤن=آفتاب، روز)، کئچه (گئجه = شب)، کؤرمک (گؤرمک = دیدن)، کؤز/کئز (گؤز=چشم).
۹. دیگر ویژگی زبان خلجی وجود حرف (ت) در اول کلمات به جای حرف (د) است؛ مانند:تیل (دیل = زبان)، تیش (دیش = دندان) تؤش (دوش = سینه)، تیرناق (دیرناق = ناخن)، تیز (دیز= زانو)، تؤرت (دؤرت=چهار).
۱۰. در وسط کلمات حرف (غ) به صورت (ق) تلفظ میشود؛ مانند:بوقاز (بوغاز= گلو).
۱۱. کلماتی که در تورکی آذربایجانی به (خ) ختم میشوند، در خلجی به (ق) ختم میشوند؛ مانند: توق (توخ = سیر)، قولاق (قولاخ = گوش)، بارماق (بارماخ = انگشت)، تورپاق (تورباخ = خاک)، اوزاق (اوزاخ = دور).
۱۲. در تورکی خلجی پسوند مفعولٌ عنه (از) مانند تورکی قدیم (دا) یا (ده) است، در حالیکه در تورکی امروزی، (دان) و (دن) است؛ مثال: بیز او بؤز سودا ایچتیک. (ما از آن آب خنک نوشیدیم). نئرده کئلی یورین؟ (از کجامی آیی؟).
۱۳. حرف (نی) تورکی قدیم که در تورکی اوغوز و بسیاری لهجههای دیگر به (ی) تبدیل شده، در تورکی خلج مانند تورکی قدیم آرگو به (ن) تبدیل شدهاست. مانند: کون / قون = گوسفند که در تورکی قدیم، کونی / قونی و در تورکی امروزی کویون و در لهجه آذربایجانی قویون گفته میشود.
@afsharlar