🔻 خاطرات برونسپرده
سنتی در فلسفه وجود دارد که خاطرات ما را هسته اصلی وجود شخصیمان، امری ضروری برای چیستی ما، و بنیان هویت شخصی ما در طول زمان میداند. این دیدگاه نشأتگرفته از بحث جان لاک در کتاب رسالهای در باب فاهمه بشری (نخستین انتشار در ۱۶۸۹) و آزمایش فکری مشهور اوست که در آن یک شاهزاده و یک پینهدوز فقیر با خاطراتی جابهجاشده از خواب بیدار میشوند. به باور لاک، اگر پینهدوز (که اکنون خاطرات شاهزاده را دارد) مرتکب جرمی شده بود، ما باید شخصی را که بدن شاهزاده (و خاطرات پینهدوز) را دارد مسئول بدانیم، و همینطور بالعکس.
از نظر لاک، خاطرات و پیوستگی حافظه سازنده چیستی ما هستند، و این تنها یک امر عرضی (contingent fact) است که خاطرات ما معمولاً در طول زمان به بدنی خاص گره خورده است. او حتی این امکان را در نظر گرفت که بیش از یک شخص در یک بدن واحد وجود داشته باشد؛ برای مثال، شخصی که در روز زندگی میکند و دیگری که در شب، در حالی که خاطراتشان کاملاً از هم محصور، برای یکدیگر ناشفاف و از وجود هم بیخبرند.
از منظر لاکی، اگر بخش قابل توجهی از پیوستگیِ مبتنی بر حافظهمان را، مثلاً در اثر زوال عقل (dementia)، از دست بدهیم، آنگاه به معنای واقعی کلمه به شخصی دیگر تبدیل میشویم، یا شاید حتی دیگر اصلاً شخص به حساب نیاییم. و اگر واقعاً نتوانیم خطاهای اخلاقی یا جرایم خود را به یاد آوریم، نباید در قبال آنها مسئول شناخته شویم، زیرا به یک اعتبار مهم، این ما نبودهایم که آن کارها را انجام دادهایم؛ شاید همان بدن، اما شخصی متفاوت.
احتمالاً بسیاری از خاطرات ما به این سادگی از جنبههای یک بدن خاص قابل تفکیک نیستند. خاطراتِ چگونگی انجام کارها، در تقابل با خاطراتِ مربوط به حقایق یا رویدادهای گذشته، ممکن است بسیار تنانهتر (embodied) از آن باشند که لاک و پیروانش تصور میکنند. منظورم خاطراتی همچون به یاد داشتنِ نحوه رانندگی، دوچرخهسواری یا نواختن یک ساز موسیقی است. همچنین، ویژگیهای شخصیتی مانند خونگرمی یا سخاوت میتوانند حتی زمانی که افراد حسِ خودبودگیشان را تقریباً به طور کامل از دست دادهاند و رویدادهای کلیدی گذشته خود را به یاد نمیآورند، همچنان پابرجا بمانند. به یک معنا، حتی زمانی که ذهن فرد در اثر فقدان حافظه تقریباً به هیچ تقلیل یافته است، چیزی از آن شخص میتواند باقی بماند.
با بالا رفتن سن، ما نه تنها با خطر از دست دادن تدریجی خود و عزیزانمان از طریق فقدان حافظه و تکرارهای بیمارگونه ناشی از زوال عقل مواجه میشویم، بلکه با مرگ کسانی که برایمان عزیز هستند، خطر از دست دادن خاطرات خود را نیز به جان میخریم. آنها با مرگشان میتوانند خاطرات ما را نیز با خود ببرند؛ نه فقط خاطرات خودشان را. فلسفه میتواند نوری بر این مسئله بتاباند.
بیست و پنج سال از زمانی که اندی کلارک و دیوید چالمرز نخستین مقاله خود را در باب نظریه ذهن گسترده (extended mind thesis) منتشر کردند، میگذرد. این فرضیه پربار، راهی برای فهم چیستی ما پیشنهاد میکند که میتواند روشن سازد با مرگ دوستان و خانوادهمان پیش از ما، دقیقاً چه چیزی را در معرض از دست دادن قرار میدهیم. ما نه تنها یک شخص عزیز را از دست میدهیم، بلکه بالقوه خاطرات خودمان را نیز از کف میدهیم؛ خاطراتی که بخشی از وجود ما هستند، حتی اگر در مغز شخص دیگری نگهداری میشدند.
کلارک و چالمرز در ابتدا درباره این نوشتند که چگونه میتوان شخصی را که حافظهای غیرقابل اعتماد دارد اما برای مسیریابی در یک شهر از یادداشتهای دقیقی برای خود بهره میبرد، مصداق کسی دانست که از یادداشتهایش به مثابه یک حافظه بیرونی استفاده میکند. وقتی آنها در اینجا واژه «حافظه» را به کار بردند، منظورشان کاربردی استعاری نبود. آنها به جای این پیشداوری که ذهن درون جمجمه، یا دستکم درون بدن فرد، جای دارد، تصویری ارائه دادند که به ما اجازه میدهد بخشهایی از جهان را به بخشهایی از ذهن خود تبدیل کنیم. این استدلال بر کارکرد آن ابزار بیرونی یا وسیله حافظه، در دسترس بودن آن، و قابلیت اطمینانش استوار است.
ند بلاک، فیلسوف ذهن، این نکته هوشمندانه را مطرح کرد که این دیدگاه درباره ذهن در زمان طرح شدنش نادرست بود، اما متعاقباً به امری درست بدل شده است؛ آن هم به دلیل ظهور گوشیهای هوشمند. گوشیهای هوشمند خاطرات ما از شمارههای تلفن، آدرسها و بسیاری چیزهای دیگر را در خود نگه میدارند، و میتوان آنها را به نحوی قابل قبول، امتداد ذهنمان به شمار آورد؛ حتی اگر در سال ۱۹۹۸، اطلاق چنین عنوانی به یک دفترچه یادداشت، بیشتر شبیه به استعاره تلقی میشد.
سنتی در فلسفه وجود دارد که خاطرات ما را هسته اصلی وجود شخصیمان، امری ضروری برای چیستی ما، و بنیان هویت شخصی ما در طول زمان میداند. این دیدگاه نشأتگرفته از بحث جان لاک در کتاب رسالهای در باب فاهمه بشری (نخستین انتشار در ۱۶۸۹) و آزمایش فکری مشهور اوست که در آن یک شاهزاده و یک پینهدوز فقیر با خاطراتی جابهجاشده از خواب بیدار میشوند. به باور لاک، اگر پینهدوز (که اکنون خاطرات شاهزاده را دارد) مرتکب جرمی شده بود، ما باید شخصی را که بدن شاهزاده (و خاطرات پینهدوز) را دارد مسئول بدانیم، و همینطور بالعکس.
از نظر لاک، خاطرات و پیوستگی حافظه سازنده چیستی ما هستند، و این تنها یک امر عرضی (contingent fact) است که خاطرات ما معمولاً در طول زمان به بدنی خاص گره خورده است. او حتی این امکان را در نظر گرفت که بیش از یک شخص در یک بدن واحد وجود داشته باشد؛ برای مثال، شخصی که در روز زندگی میکند و دیگری که در شب، در حالی که خاطراتشان کاملاً از هم محصور، برای یکدیگر ناشفاف و از وجود هم بیخبرند.
از منظر لاکی، اگر بخش قابل توجهی از پیوستگیِ مبتنی بر حافظهمان را، مثلاً در اثر زوال عقل (dementia)، از دست بدهیم، آنگاه به معنای واقعی کلمه به شخصی دیگر تبدیل میشویم، یا شاید حتی دیگر اصلاً شخص به حساب نیاییم. و اگر واقعاً نتوانیم خطاهای اخلاقی یا جرایم خود را به یاد آوریم، نباید در قبال آنها مسئول شناخته شویم، زیرا به یک اعتبار مهم، این ما نبودهایم که آن کارها را انجام دادهایم؛ شاید همان بدن، اما شخصی متفاوت.
احتمالاً بسیاری از خاطرات ما به این سادگی از جنبههای یک بدن خاص قابل تفکیک نیستند. خاطراتِ چگونگی انجام کارها، در تقابل با خاطراتِ مربوط به حقایق یا رویدادهای گذشته، ممکن است بسیار تنانهتر (embodied) از آن باشند که لاک و پیروانش تصور میکنند. منظورم خاطراتی همچون به یاد داشتنِ نحوه رانندگی، دوچرخهسواری یا نواختن یک ساز موسیقی است. همچنین، ویژگیهای شخصیتی مانند خونگرمی یا سخاوت میتوانند حتی زمانی که افراد حسِ خودبودگیشان را تقریباً به طور کامل از دست دادهاند و رویدادهای کلیدی گذشته خود را به یاد نمیآورند، همچنان پابرجا بمانند. به یک معنا، حتی زمانی که ذهن فرد در اثر فقدان حافظه تقریباً به هیچ تقلیل یافته است، چیزی از آن شخص میتواند باقی بماند.
با بالا رفتن سن، ما نه تنها با خطر از دست دادن تدریجی خود و عزیزانمان از طریق فقدان حافظه و تکرارهای بیمارگونه ناشی از زوال عقل مواجه میشویم، بلکه با مرگ کسانی که برایمان عزیز هستند، خطر از دست دادن خاطرات خود را نیز به جان میخریم. آنها با مرگشان میتوانند خاطرات ما را نیز با خود ببرند؛ نه فقط خاطرات خودشان را. فلسفه میتواند نوری بر این مسئله بتاباند.
بیست و پنج سال از زمانی که اندی کلارک و دیوید چالمرز نخستین مقاله خود را در باب نظریه ذهن گسترده (extended mind thesis) منتشر کردند، میگذرد. این فرضیه پربار، راهی برای فهم چیستی ما پیشنهاد میکند که میتواند روشن سازد با مرگ دوستان و خانوادهمان پیش از ما، دقیقاً چه چیزی را در معرض از دست دادن قرار میدهیم. ما نه تنها یک شخص عزیز را از دست میدهیم، بلکه بالقوه خاطرات خودمان را نیز از کف میدهیم؛ خاطراتی که بخشی از وجود ما هستند، حتی اگر در مغز شخص دیگری نگهداری میشدند.
کلارک و چالمرز در ابتدا درباره این نوشتند که چگونه میتوان شخصی را که حافظهای غیرقابل اعتماد دارد اما برای مسیریابی در یک شهر از یادداشتهای دقیقی برای خود بهره میبرد، مصداق کسی دانست که از یادداشتهایش به مثابه یک حافظه بیرونی استفاده میکند. وقتی آنها در اینجا واژه «حافظه» را به کار بردند، منظورشان کاربردی استعاری نبود. آنها به جای این پیشداوری که ذهن درون جمجمه، یا دستکم درون بدن فرد، جای دارد، تصویری ارائه دادند که به ما اجازه میدهد بخشهایی از جهان را به بخشهایی از ذهن خود تبدیل کنیم. این استدلال بر کارکرد آن ابزار بیرونی یا وسیله حافظه، در دسترس بودن آن، و قابلیت اطمینانش استوار است.
ند بلاک، فیلسوف ذهن، این نکته هوشمندانه را مطرح کرد که این دیدگاه درباره ذهن در زمان طرح شدنش نادرست بود، اما متعاقباً به امری درست بدل شده است؛ آن هم به دلیل ظهور گوشیهای هوشمند. گوشیهای هوشمند خاطرات ما از شمارههای تلفن، آدرسها و بسیاری چیزهای دیگر را در خود نگه میدارند، و میتوان آنها را به نحوی قابل قبول، امتداد ذهنمان به شمار آورد؛ حتی اگر در سال ۱۹۹۸، اطلاق چنین عنوانی به یک دفترچه یادداشت، بیشتر شبیه به استعاره تلقی میشد.