امروز با دوستی درباره امکانهای تازهی دسترسی به APIهای مدلهای Anthropic و OpenAI حرف میزدم؛ درباره اینکه همهچیز با چه سرعت عجیبی دارد جلو میرود. هم از نظر فنی، هم از نظر اقتصادی، هم از نظر کاری، و حتی از نظر شکل زیستن در جهان و چقدر خوشحالم که این api های بصرفه را پیدا کردم.
از این میگفتم که هوش مصنوعی دیگر فقط یک ابزار جانبی یا اسباببازی تکنولوژیک نیست. برای خیلی از آدمها، مخصوصاً برنامهنویسها، پژوهشگرها، طراحها، مترجمها، کارآفرینها و حتی دانشجوها، دارد تبدیل میشود به بخشی از زیرساخت روزمرهی فکر و کار. امروز ممکن است یک فرد معمولی، نه یک شرکت بزرگ، هفتهای چند دلار خرج مدلها، ایجنتها و ابزارهای هوش مصنوعی کند؛ نه برای تفنن، بلکه برای اینکه عقب نماند.
از لایههای هوش مصنوعی حرف زدیم. اینکه وقتی از AI حرف میزنیم، دقیقاً از چه حرف میزنیم؟ ازلایه چیپ، دیتاسنتر؟ از لایه برق و انرژی؟ از شبکه؟ از مدل پایه؟ از داده؟ از inference؟ از API؟ از اکوسیستم توسعه؟ از ابزار پرداخت؟ یا از یک رابط کاربری فارسی که روی چیزی ساخته شده که تمام لایههای اصلیاش جای دیگری است؟
همینجاست که باید با جاهلان برخورد کرد و گفت در ایران هوش مصنوعی بومی بی معناست، اول باید بپرسیم بومی در کدام لایه؟ چون اگر compute، مدل پایه، زنجیره تأمین سختافزار، زیرساخت inference، API، پرداخت، deployment و حتی مسیر اتصال پایدار در اختیار ما نیست، آن چیزی که به اسم هوش مصنوعی بومی عرضه میشود، در بهترین حالت بیشتر بومیسازی سطح مصرف است تا استقلال فناورانه.
مسئله این نیست که هر کشور الزاماً باید مالک کل زنجیره باشد. در جهان امروز تقریباً هیچ کشوری بهتنهایی مالک تمام لایههای فناوری نیست. مسئله این است که وقتی تقریباً هیچکدام از لایههای حیاتی واقعاً در کنترل ما نیست، نباید یک wrapper، یک fine-tune سطحی، یا یک رابط فارسی را به عنوان استقلال تکنولوژیک فروخت! این بیشتر بازاریابی سیاسی است تا توصیف فنی.
از آنجا بحث رسید به آینده. به اینکه آیا هوش مصنوعی واقعاً ابزار رهایی است یا شکل تازهای از تمرکز قدرت؟ آیا صاحبان مدلهای بنیادین، همان صاحبان نظم بعدی جهاناند؟ آیا شکاف طبقاتی آینده فقط میان فقیر و غنی نیست، بلکه میان کسانی است که به مدل، compute، API، اینترنت آزاد، زبان انگلیسی، ابزار پرداخت و شبکه جهانی دسترسی دارند، و کسانی که ندارند؟
من داشتم از همین آینده حرف میزدم؛ از انحصار شناختی، از سرمایهداری محاسباتی، از اینکه AI میتواند نیروی کار فکری را چند برابر کند، اما دقیقاً به همین دلیل، اگر دسترسی به آن طبقاتی شود، شکاف طبقاتی را هم چند برابر میکند.
در همین میان، دوستم گفت: «بیا ایران. به نظر تو در شرایط فعلی همین موتورسواری که از کنارمان رد شد، چنین چیزی را درک میکند؟»
و راست میگفت. حالا پس از چند ساعت پتکش بر ملاجم خورد.
همهی آن بحثهای آیندهنگرانه روی زمین واقعیت فرود آمد. یادم آمد همان کسی که چند ساعت قبل با هیجان از API، ایجنتهای برنامهنویسی، مدلهای چندوجهی و آیندهی compute حرف میزد، برای یک اینترنت ساده هم باید بجنگد. یادم آمد بخش قابل توجهی از زمانم بعد از عید نه صرف ساختن شده، نه خواندن، نه نوشتن، نه کار عمیق؛ بلکه صرف وصل شدن شده است.
وصل شدن. همین فعل ابتدایی. همین پیشفرض بدیهی زندگی در قرن بیستویکم.
در همین حوالی، روش SNI Spoofing از جناب پترنیها مشابه روش های دیگر هم بسته شد. نه از آن جهت که خود این روشها مهمترین مسئله جهان باشند، بلکه از این جهت که بسته شدنشان نماد یک چیز بزرگتر است: اینکه زندگی دیجیتال ما تبدیل شده به جنگ فرسایشی با لایههای شبکه. DNS، SNI، CDN، routing، whitelist، VPN، سرور داخلی، دامنه، اختلال منطقهای، اپراتور، سیمکارت، پروفایل دسترسی؛ کاربر عادی در ایران برای رسیدن به چیزی که در جهان بدیهی است، باید عملاً نیمهمتخصص شبکه شود.
طنز تلخ ماجرا اینجاست که علاقهام به شبکه بیشتر شده؛ اما نه از مسیر طبیعی علم، بلکه از مسیر اجبار. ما به جای اینکه شبکه را برای ساختن بفهمیم، شبکه را برای زنده ماندن درون آن یاد میگیریم. این تفاوت کوچکی نیست. یکی مسیر توسعه است، دیگری مسیر بقا. و از قضا همین بقا شور زندگی را دوچندان میکند.
البته نمیخواهم صرفاً غر بزنم یا مسئله را ساده کنم. بیایید حتی سختگیرانهترین فرض ممکن را بپذیریم. فرض کنیم واقعاً شرایط جنگی است. فرض کنیم دولت نگرانی امنیتی جدی دارد. فرض کنیم بخشی از محدودیتها، دستکم در سطح ادعا، از منطق امنیت ملی میآید.
از این میگفتم که هوش مصنوعی دیگر فقط یک ابزار جانبی یا اسباببازی تکنولوژیک نیست. برای خیلی از آدمها، مخصوصاً برنامهنویسها، پژوهشگرها، طراحها، مترجمها، کارآفرینها و حتی دانشجوها، دارد تبدیل میشود به بخشی از زیرساخت روزمرهی فکر و کار. امروز ممکن است یک فرد معمولی، نه یک شرکت بزرگ، هفتهای چند دلار خرج مدلها، ایجنتها و ابزارهای هوش مصنوعی کند؛ نه برای تفنن، بلکه برای اینکه عقب نماند.
از لایههای هوش مصنوعی حرف زدیم. اینکه وقتی از AI حرف میزنیم، دقیقاً از چه حرف میزنیم؟ ازلایه چیپ، دیتاسنتر؟ از لایه برق و انرژی؟ از شبکه؟ از مدل پایه؟ از داده؟ از inference؟ از API؟ از اکوسیستم توسعه؟ از ابزار پرداخت؟ یا از یک رابط کاربری فارسی که روی چیزی ساخته شده که تمام لایههای اصلیاش جای دیگری است؟
همینجاست که باید با جاهلان برخورد کرد و گفت در ایران هوش مصنوعی بومی بی معناست، اول باید بپرسیم بومی در کدام لایه؟ چون اگر compute، مدل پایه، زنجیره تأمین سختافزار، زیرساخت inference، API، پرداخت، deployment و حتی مسیر اتصال پایدار در اختیار ما نیست، آن چیزی که به اسم هوش مصنوعی بومی عرضه میشود، در بهترین حالت بیشتر بومیسازی سطح مصرف است تا استقلال فناورانه.
مسئله این نیست که هر کشور الزاماً باید مالک کل زنجیره باشد. در جهان امروز تقریباً هیچ کشوری بهتنهایی مالک تمام لایههای فناوری نیست. مسئله این است که وقتی تقریباً هیچکدام از لایههای حیاتی واقعاً در کنترل ما نیست، نباید یک wrapper، یک fine-tune سطحی، یا یک رابط فارسی را به عنوان استقلال تکنولوژیک فروخت! این بیشتر بازاریابی سیاسی است تا توصیف فنی.
از آنجا بحث رسید به آینده. به اینکه آیا هوش مصنوعی واقعاً ابزار رهایی است یا شکل تازهای از تمرکز قدرت؟ آیا صاحبان مدلهای بنیادین، همان صاحبان نظم بعدی جهاناند؟ آیا شکاف طبقاتی آینده فقط میان فقیر و غنی نیست، بلکه میان کسانی است که به مدل، compute، API، اینترنت آزاد، زبان انگلیسی، ابزار پرداخت و شبکه جهانی دسترسی دارند، و کسانی که ندارند؟
من داشتم از همین آینده حرف میزدم؛ از انحصار شناختی، از سرمایهداری محاسباتی، از اینکه AI میتواند نیروی کار فکری را چند برابر کند، اما دقیقاً به همین دلیل، اگر دسترسی به آن طبقاتی شود، شکاف طبقاتی را هم چند برابر میکند.
در همین میان، دوستم گفت: «بیا ایران. به نظر تو در شرایط فعلی همین موتورسواری که از کنارمان رد شد، چنین چیزی را درک میکند؟»
و راست میگفت. حالا پس از چند ساعت پتکش بر ملاجم خورد.
همهی آن بحثهای آیندهنگرانه روی زمین واقعیت فرود آمد. یادم آمد همان کسی که چند ساعت قبل با هیجان از API، ایجنتهای برنامهنویسی، مدلهای چندوجهی و آیندهی compute حرف میزد، برای یک اینترنت ساده هم باید بجنگد. یادم آمد بخش قابل توجهی از زمانم بعد از عید نه صرف ساختن شده، نه خواندن، نه نوشتن، نه کار عمیق؛ بلکه صرف وصل شدن شده است.
وصل شدن. همین فعل ابتدایی. همین پیشفرض بدیهی زندگی در قرن بیستویکم.
در همین حوالی، روش SNI Spoofing از جناب پترنیها مشابه روش های دیگر هم بسته شد. نه از آن جهت که خود این روشها مهمترین مسئله جهان باشند، بلکه از این جهت که بسته شدنشان نماد یک چیز بزرگتر است: اینکه زندگی دیجیتال ما تبدیل شده به جنگ فرسایشی با لایههای شبکه. DNS، SNI، CDN، routing، whitelist، VPN، سرور داخلی، دامنه، اختلال منطقهای، اپراتور، سیمکارت، پروفایل دسترسی؛ کاربر عادی در ایران برای رسیدن به چیزی که در جهان بدیهی است، باید عملاً نیمهمتخصص شبکه شود.
طنز تلخ ماجرا اینجاست که علاقهام به شبکه بیشتر شده؛ اما نه از مسیر طبیعی علم، بلکه از مسیر اجبار. ما به جای اینکه شبکه را برای ساختن بفهمیم، شبکه را برای زنده ماندن درون آن یاد میگیریم. این تفاوت کوچکی نیست. یکی مسیر توسعه است، دیگری مسیر بقا. و از قضا همین بقا شور زندگی را دوچندان میکند.
البته نمیخواهم صرفاً غر بزنم یا مسئله را ساده کنم. بیایید حتی سختگیرانهترین فرض ممکن را بپذیریم. فرض کنیم واقعاً شرایط جنگی است. فرض کنیم دولت نگرانی امنیتی جدی دارد. فرض کنیم بخشی از محدودیتها، دستکم در سطح ادعا، از منطق امنیت ملی میآید.