مسئله من حتی در این فرض هم تمام نمیشود؛ در حقوق عمومی، امنیت چک سفید امضا نیست. محدودیت باید قانونی، ضروری، متناسب، زمانمند، شفاف، قابل اعتراض و غیرتبعیضآمیز باشد. اگر قرار است حقی محدود شود، باید معلوم باشد چه حقی، به چه دلیل، تا چه زمانی، با تصمیم کدام مرجع، تحت چه سازوکار نظارتی، و با چه امکانی برای اعتراض و جبران خسارت. وضعیت اضطراری نمیتواند اسم رمز تعلیق بیپایان زندگی عادی باشد.
از منظری عمیقتر هم مسئله روشن است. دولت مدرن مشروعیت خود را فقط از توان کنترل نمیگیرد؛ از این میگیرد که بتواند کنترل را در چارچوب حق، قانون و خیر عمومی توجیه کند. اگر امنیت تبدیل شود به بهانهای برای ایجاد امتیاز، ساختن بازار سیاه، تولید دسترسی طبقاتی و تبدیل حق عمومی به کالای کمیاب، دیگر مسئله فقط امنیت نیست. مسئله بحران مشروعیت است.
نمیشود از کنار وضعیت فعلی ساده گذشت. وقتی اینترنت عمومی بسته، کند، نیمهجان یا ناپایدار است، اما مسیرهای خاص باز میمانند؛ وقتی بعضی سرویسها، بعضی دیتاسنترها، بعضی CDNها، بعضی سازمانها، بعضی اشخاص، بعضی سیمکارتها یا بعضی مدلهای دسترسی وضعیت متفاوت دارند؛ وقتی کاربر عادی برای رسیدن به اینترنت باید سرور داخلی یا خارجی بخرد، هزینه اضافی بدهد، از واسطه بگذرد، با چند لایه اختلال بجنگد، و در نهایت هم هیچ تضمینی برای پایداری نداشته باشد، دیگر با یک سیاست امنیتی ساده طرف نیستیم.
اینجا با اقتصاد سیاسیِ اتصال طرفیم.
اتصال، به جای حق شهروندی، تبدیل میشود به امتیاز.
امتیاز، تبدیل میشود به کالا.
کالا، تبدیل میشود به رانت.
رانت، واسطه میسازد.
واسطه، ذینفع میسازد.
و ذینفع، تداوم وضع موجود را عقلانی میکند.
این همان چیزی است که میشود آن را رانت اتصال نامید؛ کمیابی مصنوعی دسترسی. وضعیتی که در آن حق عمومی به شکل کنترلشده و نابرابر توزیع میشود و بعد، از دل همین نابرابری، بازار ساخته میشود: بازار VPN، بازار سرور، بازار سیمکارت خاص، بازار مجوز، بازار مسیرهای نیمهرسمی، بازار دسترسیهای طبقاتی.
اینجا سؤال اصلی شکل میگیرد: اگر هدف فقط امنیت است، چرا معماری دسترسی اینقدر رانتزا طراحی شده؟ چرا شهروند باید برای حق اتصال وارد بازار دلالی شود؟ چرا باید میان اینترنت عادی، اینترنت طبقاتی، سیمکارت خاص، سرور داخلی، VPN فروشی، CDN داخلی، مسیرهای نیمهقانونی و راهحلهای موقت سرگردان باشد؟ چه کسی پاسخگوی زمانی است که سوخته؟ کاری که عقب افتاده؟ دانشی که از دست رفته؟ اضطرابی که عادی شده؟ و آیندهای که برای یک نسل کوچکتر شده؟
برای بار هزارم شاید باید گفت که مسئله اینترنت امروز دیگر فقط مسئله ارتباط نیست. اینترنت زیرساخت یادگیری، تحقیق، کار، مهاجرت فکری، همکاری علمی، اقتصاد دیجیتال و استفاده از هوش مصنوعی است. قطع کردن یا طبقاتی کردن آن، فقط محدود کردن چند سایت و اپلیکیشن نیست؛ محدود کردن ظرفیت شناختی جامعه است.
وقتی یک دانشجو نتواند پایدار به منابع علمی وصل شود، فقط یک سایت برایش باز نشده؛ بخشی از مسیر رشدش بسته شده. وقتی یک برنامهنویس برای دسترسی به ابزارهای توسعه باید هر روز با route و DNS و VPN بجنگد، فقط چند ساعت وقت از دست نداده؛ توان رقابتش فرسوده شده. وقتی یک پژوهشگر، پزشک، مترجم، طراح، کارآفرین یا حتی یک نوجوان کنجکاو نتواند آزاد و پایدار به جهان وصل شود، خسارت فقط در همان لحظه دیده نمیشود. این خسارت در بلندمدت خودش را به شکل عقبماندگی علمی، فقر مهارتی، فرار استعداد، بیاعتمادی نهادی و کوچک شدن افق ذهنی جامعه نشان میدهد.
به همین دلیل است که حرف زدن از هوش مصنوعی در ایران، بدون حرف زدن از اینترنت، تا حدی توهمآمیز است. جهان دارد درباره ایجنتهای خودمختار، مدلهای چندوجهی، اتوماسیون نرمافزار، compute governance، مالکیت مدلهای بنیادین و آینده نیروی کار فکری بحث میکند. ما هنوز درگیر این هستیم که اصلاً بتوانیم پایدار وصل شویم، حسابمان بسته نشود، پرداخت کنیم، route سالم پیدا کنیم، و فردا صبح همان مسیر از کار نیفتاده باشد.
این فاصله فقط فنی نیست. اخلاقی است. سیاسی است. حقوقی است. طبقاتی است.
من نمیگویم امنیت مهم نیست. اتفاقاً چون امنیت مهم است، نباید اجازه داد به نام امنیت هر سازوکار غیرشفاف، تبعیضآمیز و رانتزایی عادی شود. امنیتی که جامعه را از توان یادگیری، کار، ارتباط و ساختن آینده محروم کند، در بلندمدت خودش ضد امنیت میشود. جامعهای که نتواند بفهمد، بسازد، وصل شود و رقابت کند، امنتر نمیشود؛ فقط ضعیفتر، عصبیتر، وابستهتر و بیاعتمادتر میشود.
از منظری عمیقتر هم مسئله روشن است. دولت مدرن مشروعیت خود را فقط از توان کنترل نمیگیرد؛ از این میگیرد که بتواند کنترل را در چارچوب حق، قانون و خیر عمومی توجیه کند. اگر امنیت تبدیل شود به بهانهای برای ایجاد امتیاز، ساختن بازار سیاه، تولید دسترسی طبقاتی و تبدیل حق عمومی به کالای کمیاب، دیگر مسئله فقط امنیت نیست. مسئله بحران مشروعیت است.
نمیشود از کنار وضعیت فعلی ساده گذشت. وقتی اینترنت عمومی بسته، کند، نیمهجان یا ناپایدار است، اما مسیرهای خاص باز میمانند؛ وقتی بعضی سرویسها، بعضی دیتاسنترها، بعضی CDNها، بعضی سازمانها، بعضی اشخاص، بعضی سیمکارتها یا بعضی مدلهای دسترسی وضعیت متفاوت دارند؛ وقتی کاربر عادی برای رسیدن به اینترنت باید سرور داخلی یا خارجی بخرد، هزینه اضافی بدهد، از واسطه بگذرد، با چند لایه اختلال بجنگد، و در نهایت هم هیچ تضمینی برای پایداری نداشته باشد، دیگر با یک سیاست امنیتی ساده طرف نیستیم.
اینجا با اقتصاد سیاسیِ اتصال طرفیم.
اتصال، به جای حق شهروندی، تبدیل میشود به امتیاز.
امتیاز، تبدیل میشود به کالا.
کالا، تبدیل میشود به رانت.
رانت، واسطه میسازد.
واسطه، ذینفع میسازد.
و ذینفع، تداوم وضع موجود را عقلانی میکند.
این همان چیزی است که میشود آن را رانت اتصال نامید؛ کمیابی مصنوعی دسترسی. وضعیتی که در آن حق عمومی به شکل کنترلشده و نابرابر توزیع میشود و بعد، از دل همین نابرابری، بازار ساخته میشود: بازار VPN، بازار سرور، بازار سیمکارت خاص، بازار مجوز، بازار مسیرهای نیمهرسمی، بازار دسترسیهای طبقاتی.
اینجا سؤال اصلی شکل میگیرد: اگر هدف فقط امنیت است، چرا معماری دسترسی اینقدر رانتزا طراحی شده؟ چرا شهروند باید برای حق اتصال وارد بازار دلالی شود؟ چرا باید میان اینترنت عادی، اینترنت طبقاتی، سیمکارت خاص، سرور داخلی، VPN فروشی، CDN داخلی، مسیرهای نیمهقانونی و راهحلهای موقت سرگردان باشد؟ چه کسی پاسخگوی زمانی است که سوخته؟ کاری که عقب افتاده؟ دانشی که از دست رفته؟ اضطرابی که عادی شده؟ و آیندهای که برای یک نسل کوچکتر شده؟
برای بار هزارم شاید باید گفت که مسئله اینترنت امروز دیگر فقط مسئله ارتباط نیست. اینترنت زیرساخت یادگیری، تحقیق، کار، مهاجرت فکری، همکاری علمی، اقتصاد دیجیتال و استفاده از هوش مصنوعی است. قطع کردن یا طبقاتی کردن آن، فقط محدود کردن چند سایت و اپلیکیشن نیست؛ محدود کردن ظرفیت شناختی جامعه است.
وقتی یک دانشجو نتواند پایدار به منابع علمی وصل شود، فقط یک سایت برایش باز نشده؛ بخشی از مسیر رشدش بسته شده. وقتی یک برنامهنویس برای دسترسی به ابزارهای توسعه باید هر روز با route و DNS و VPN بجنگد، فقط چند ساعت وقت از دست نداده؛ توان رقابتش فرسوده شده. وقتی یک پژوهشگر، پزشک، مترجم، طراح، کارآفرین یا حتی یک نوجوان کنجکاو نتواند آزاد و پایدار به جهان وصل شود، خسارت فقط در همان لحظه دیده نمیشود. این خسارت در بلندمدت خودش را به شکل عقبماندگی علمی، فقر مهارتی، فرار استعداد، بیاعتمادی نهادی و کوچک شدن افق ذهنی جامعه نشان میدهد.
به همین دلیل است که حرف زدن از هوش مصنوعی در ایران، بدون حرف زدن از اینترنت، تا حدی توهمآمیز است. جهان دارد درباره ایجنتهای خودمختار، مدلهای چندوجهی، اتوماسیون نرمافزار، compute governance، مالکیت مدلهای بنیادین و آینده نیروی کار فکری بحث میکند. ما هنوز درگیر این هستیم که اصلاً بتوانیم پایدار وصل شویم، حسابمان بسته نشود، پرداخت کنیم، route سالم پیدا کنیم، و فردا صبح همان مسیر از کار نیفتاده باشد.
این فاصله فقط فنی نیست. اخلاقی است. سیاسی است. حقوقی است. طبقاتی است.
من نمیگویم امنیت مهم نیست. اتفاقاً چون امنیت مهم است، نباید اجازه داد به نام امنیت هر سازوکار غیرشفاف، تبعیضآمیز و رانتزایی عادی شود. امنیتی که جامعه را از توان یادگیری، کار، ارتباط و ساختن آینده محروم کند، در بلندمدت خودش ضد امنیت میشود. جامعهای که نتواند بفهمد، بسازد، وصل شود و رقابت کند، امنتر نمیشود؛ فقط ضعیفتر، عصبیتر، وابستهتر و بیاعتمادتر میشود.