دفتر خانه:
انقلاب ۱۹۰۵ روسیه؛گ
در آغاز قرن بیستم، امپراتوری روسیه ظاهراً یکی از قدرتهای بزرگ جهان بود؛ قلمرویی پهناور با ارتشی عظیم، درباری پرزرقوبرق و تزار نیکلای دوم که خود را فرمانروایی منصوب از جانب خدا میدانست. مشکل اینجا بود که بخش بزرگی از رعایای این امپراتوری، ظاهراً دربارهٔ این انتصاب الهی نظر دیگری داشتند؛ مخصوصاً کارگرانی که در کارخانهها جان میکندند، دهقانانی که زمین کافی نداشتند و مردمی که در نظامی استبدادی حتی برای اعتراضکردن هم باید از حکومت اجازه میگرفتند.
اصلاحات نیمهتمام قرن نوزدهم، بهویژه لغو نظام رعیتی در سال ۱۸۶۱، نتوانسته بود مسئلهٔ زمین و فقر روستایی را حل کند. صنعتیشدن شتابان نیز طبقهای از کارگران شهری پدید آورده بود که با دستمزد ناچیز، ساعتهای طولانی و شرایط کاری دشوار روبهرو بودند. در همان حال، حکومت با سانسور، پلیس سیاسی و سرکوب مخالفان میکوشید نظم موجود را حفظ کند. لیبرالها خواهان قانون اساسی و پارلمان بودند؛ سوسیالیستها به دنبال تغییرات بنیادی اقتصادی و اجتماعی میگشتند و انقلابیون گوناگون نیز برای پایاندادن به استبداد نقشه میکشیدند.
بعد هم جنگ روسیه و ژاپن در سالهای ۱۹۰۴ و ۱۹۰۵ از راه رسید؛ جنگی که قرار بود قدرت امپراتوری روسیه را به رخ بکشد، اما به شکستهای نظامی و بحران اعتبار حکومت انجامید. وقتی یک دولت هم مردم ناراضی داشته باشد، هم اقتصاد گرفتار بحران و هم ارتشی که از ژاپنیها شکست میخورد، دیگر چندان عجیب نیست که اوضاع بهسمت انفجار برود.
یکشنبهٔ خونین؛ آغاز انفجار
در ۲۲ ژانویهٔ ۱۹۰۵، برابر با ۹ ژانویه در تقویم مورد استفادهٔ آن زمان روسیه، هزاران کارگر و خانوادههایشان در سنپترزبورگ به رهبری کشیشی به نام گئورگی گاپون بهسوی کاخ زمستانی حرکت کردند. بسیاری از معترضان هنوز امیدوار بودند تزار از رنج مردم خبر ندارد و اگر دادخواستشان به دست او برسد، مشکلات حل خواهد شد. درخواستی که مطرح میکردند شامل بهبود شرایط کار، افزایش دستمزد، آزادیهای مدنی و مشارکت سیاسی بود.
اما سربازان به سوی جمعیت آتش گشودند. شمار دقیق کشتهها و زخمیها محل اختلاف است، ولی روشن بود که این سرکوب خونین، تصویر تزار بهعنوان پدری مهربان برای مردم را بهشدت خدشهدار کرد. مردمی که تا دیروز برای رساندن دادخواست به کاخ میرفتند، اکنون با این پرسش روبهرو بودند که آیا حکومت واقعاً صدای آنها را خواهد شنید یا فقط صدای گلوله را بلد است.
اعتراضها و اعتصابها بهسرعت گسترش یافتند. کارگران دست از کار کشیدند، دانشجویان اعتراض کردند و ناآرامیها به شهرهای دیگر و مناطق مرزی امپراتوری رسید. در روستاها، دهقانان به املاک مالکان حمله کردند و خواستار زمین شدند. در بخشهایی از امپراتوری نیز مطالبات ملی و قومی علیه سلطهٔ روسیه شدت گرفت. انقلاب از یک اعتراض شهری فراتر رفت و به بحرانی سراسری تبدیل شد.
از ناو پوتمکین تا شوراهای کارگری
در ژوئن ۱۹۰۵، شورش ملوانان ناو جنگی پوتمکین در دریای سیاه به نمادی از گسترش نارضایتی در ارتش و نیروی دریایی تبدیل شد. شورش زمانی آغاز شد که ملوانان به رفتار افسران و شرایط نامناسب خود اعتراض کردند. آنها مدتی کنترل کشتی را به دست گرفتند، اما نتوانستند این حرکت را به قیامی پایدار در سراسر ناوگان تبدیل کنند.
در پاییز، بحران به اوج تازهای رسید. اعتصاب کارکنان راهآهن گسترش یافت و در اکتبر، اعتصاب عمومی بخشهای بزرگی از کشور را فلج کرد. کارگران برای هماهنگی مبارزهٔ خود شوراهایی تشکیل دادند که به «سویتها» معروف شدند. شورای نمایندگان کارگران سنپترزبورگ به یکی از مهمترین مراکز سازماندهی اعتصاب و بحث دربارهٔ ادامهٔ انقلاب تبدیل شد. این شوراها بعدها در انقلابهای ۱۹۱۷ نیز نقشی محوری پیدا کردند.
مانیفست اکتبر؛ امتیاز یا ترفند؟
نیکلای دوم که با احتمال گسترش بیشتر انقلاب روبهرو شده بود، سرانجام در ۳۰ اکتبر ۱۹۰۵، برابر با ۱۷ اکتبر در تقویم روسیه، مانیفست اکتبر را امضا کرد. سرگئی ویته، سیاستمدار و مقام بلندپایهٔ دولتی، در شکلگیری این تصمیم نقش مهمی داشت.
مانیفست وعدهٔ آزادیهایی چون آزادی بیان، وجدان، اجتماعات و تشکلها را میداد و تشکیل دومای دولتی، یعنی مجلسی انتخابی، را اعلام میکرد. قرار بود هیچ قانونی بدون تأیید دوما به اجرا درنیاید. این عقبنشینی، نخستین گام مهم بهسوی محدودکردن رسمی استبداد مطلقهٔ تزاری بود؛ هرچند دربارهٔ میزان واقعی این محدودیتها اختلاف و کشمکش ادامه یافت.
مانیفست جنبش مخالفان را نیز دچار شکاف کرد. برخی لیبرالها و میانهروها آن را فرصتی برای اصلاحات دانستند؛ اما انقلابیون رادیکال، از جمله بخشهایی از سوسیالیستها، معتقد بودند تزار میخواهد با وعدههای سیاسی، جنبش را از هم بپاشد و قدرت واقعی را حفظ کند.
انقلاب ۱۹۰۵ روسیه؛گ
در آغاز قرن بیستم، امپراتوری روسیه ظاهراً یکی از قدرتهای بزرگ جهان بود؛ قلمرویی پهناور با ارتشی عظیم، درباری پرزرقوبرق و تزار نیکلای دوم که خود را فرمانروایی منصوب از جانب خدا میدانست. مشکل اینجا بود که بخش بزرگی از رعایای این امپراتوری، ظاهراً دربارهٔ این انتصاب الهی نظر دیگری داشتند؛ مخصوصاً کارگرانی که در کارخانهها جان میکندند، دهقانانی که زمین کافی نداشتند و مردمی که در نظامی استبدادی حتی برای اعتراضکردن هم باید از حکومت اجازه میگرفتند.
اصلاحات نیمهتمام قرن نوزدهم، بهویژه لغو نظام رعیتی در سال ۱۸۶۱، نتوانسته بود مسئلهٔ زمین و فقر روستایی را حل کند. صنعتیشدن شتابان نیز طبقهای از کارگران شهری پدید آورده بود که با دستمزد ناچیز، ساعتهای طولانی و شرایط کاری دشوار روبهرو بودند. در همان حال، حکومت با سانسور، پلیس سیاسی و سرکوب مخالفان میکوشید نظم موجود را حفظ کند. لیبرالها خواهان قانون اساسی و پارلمان بودند؛ سوسیالیستها به دنبال تغییرات بنیادی اقتصادی و اجتماعی میگشتند و انقلابیون گوناگون نیز برای پایاندادن به استبداد نقشه میکشیدند.
بعد هم جنگ روسیه و ژاپن در سالهای ۱۹۰۴ و ۱۹۰۵ از راه رسید؛ جنگی که قرار بود قدرت امپراتوری روسیه را به رخ بکشد، اما به شکستهای نظامی و بحران اعتبار حکومت انجامید. وقتی یک دولت هم مردم ناراضی داشته باشد، هم اقتصاد گرفتار بحران و هم ارتشی که از ژاپنیها شکست میخورد، دیگر چندان عجیب نیست که اوضاع بهسمت انفجار برود.
یکشنبهٔ خونین؛ آغاز انفجار
در ۲۲ ژانویهٔ ۱۹۰۵، برابر با ۹ ژانویه در تقویم مورد استفادهٔ آن زمان روسیه، هزاران کارگر و خانوادههایشان در سنپترزبورگ به رهبری کشیشی به نام گئورگی گاپون بهسوی کاخ زمستانی حرکت کردند. بسیاری از معترضان هنوز امیدوار بودند تزار از رنج مردم خبر ندارد و اگر دادخواستشان به دست او برسد، مشکلات حل خواهد شد. درخواستی که مطرح میکردند شامل بهبود شرایط کار، افزایش دستمزد، آزادیهای مدنی و مشارکت سیاسی بود.
اما سربازان به سوی جمعیت آتش گشودند. شمار دقیق کشتهها و زخمیها محل اختلاف است، ولی روشن بود که این سرکوب خونین، تصویر تزار بهعنوان پدری مهربان برای مردم را بهشدت خدشهدار کرد. مردمی که تا دیروز برای رساندن دادخواست به کاخ میرفتند، اکنون با این پرسش روبهرو بودند که آیا حکومت واقعاً صدای آنها را خواهد شنید یا فقط صدای گلوله را بلد است.
اعتراضها و اعتصابها بهسرعت گسترش یافتند. کارگران دست از کار کشیدند، دانشجویان اعتراض کردند و ناآرامیها به شهرهای دیگر و مناطق مرزی امپراتوری رسید. در روستاها، دهقانان به املاک مالکان حمله کردند و خواستار زمین شدند. در بخشهایی از امپراتوری نیز مطالبات ملی و قومی علیه سلطهٔ روسیه شدت گرفت. انقلاب از یک اعتراض شهری فراتر رفت و به بحرانی سراسری تبدیل شد.
از ناو پوتمکین تا شوراهای کارگری
در ژوئن ۱۹۰۵، شورش ملوانان ناو جنگی پوتمکین در دریای سیاه به نمادی از گسترش نارضایتی در ارتش و نیروی دریایی تبدیل شد. شورش زمانی آغاز شد که ملوانان به رفتار افسران و شرایط نامناسب خود اعتراض کردند. آنها مدتی کنترل کشتی را به دست گرفتند، اما نتوانستند این حرکت را به قیامی پایدار در سراسر ناوگان تبدیل کنند.
در پاییز، بحران به اوج تازهای رسید. اعتصاب کارکنان راهآهن گسترش یافت و در اکتبر، اعتصاب عمومی بخشهای بزرگی از کشور را فلج کرد. کارگران برای هماهنگی مبارزهٔ خود شوراهایی تشکیل دادند که به «سویتها» معروف شدند. شورای نمایندگان کارگران سنپترزبورگ به یکی از مهمترین مراکز سازماندهی اعتصاب و بحث دربارهٔ ادامهٔ انقلاب تبدیل شد. این شوراها بعدها در انقلابهای ۱۹۱۷ نیز نقشی محوری پیدا کردند.
مانیفست اکتبر؛ امتیاز یا ترفند؟
نیکلای دوم که با احتمال گسترش بیشتر انقلاب روبهرو شده بود، سرانجام در ۳۰ اکتبر ۱۹۰۵، برابر با ۱۷ اکتبر در تقویم روسیه، مانیفست اکتبر را امضا کرد. سرگئی ویته، سیاستمدار و مقام بلندپایهٔ دولتی، در شکلگیری این تصمیم نقش مهمی داشت.
مانیفست وعدهٔ آزادیهایی چون آزادی بیان، وجدان، اجتماعات و تشکلها را میداد و تشکیل دومای دولتی، یعنی مجلسی انتخابی، را اعلام میکرد. قرار بود هیچ قانونی بدون تأیید دوما به اجرا درنیاید. این عقبنشینی، نخستین گام مهم بهسوی محدودکردن رسمی استبداد مطلقهٔ تزاری بود؛ هرچند دربارهٔ میزان واقعی این محدودیتها اختلاف و کشمکش ادامه یافت.
مانیفست جنبش مخالفان را نیز دچار شکاف کرد. برخی لیبرالها و میانهروها آن را فرصتی برای اصلاحات دانستند؛ اما انقلابیون رادیکال، از جمله بخشهایی از سوسیالیستها، معتقد بودند تزار میخواهد با وعدههای سیاسی، جنبش را از هم بپاشد و قدرت واقعی را حفظ کند.