بعضی چیزها را از دست نمیدهیم؛ میبازیم. میان این دو تفاوتی ظریف اما دردناک هست. گمکردن میتواند کار تصادف باشد؛ چیزی روزی در دستت بوده و حالا نیست، بیآنکه بدانی دقیقاً کجا و چگونه از تو جدا شده است. اما در باختن، خود آدم هم در ماجرا حضور دارد. باختن همیشه اندکی اتهام با خود میآورد؛ این گمان تلخ که شاید میتوانستی کاری بکنی و نکردی، میتوانستی بمانی و نماندی، میتوانستی بروی و دیر رفتی. شاید برای همین است که بعضی فقدانها را میتوان تحمل کرد، اما بعضی از باختها سالها در ذهن آدم میمانند و هر بار که به گذشته نگاه میکند، دوباره اتفاق میافتند.
و من چیزهای زیادی را باختهام؛ زمان را هم بیش از همه! و زمان بیرحمترین چیزی است که میتوان تباە کرد، زیرا تقریباً برای هر فقدانی میتوان بدیلی تصور کرد، اما هیچ قدرتی نمیتواند یک عصر تلفشده از جوانی را به آدم بازگرداند. زمان حتی جنازهای از خودش باقی نمیگذارد که بتوانی کنارش بنشینی و عزاداری کنی؛ فقط ناگهان به خودت میآیی و میبینی چند سال گذشته است. همین: چند سال. دو کلمهی ساده برای چیزی که زمانی تمام دارایی تو بوده است. شاید نخستین نشانهی پایان توهمات جوانی نیز همین باشد؛ لحظهای که آدم برای اولین بار میفهمد جوانی سرمایهای پایانپذیر است. روزگاری گمان میکردم وقت بسیار است. همیشه فردایی بود، ماه بعدی بود، سال بعدی بود. زندگی مانند دشتی بیانتها پیش رویم کشیده شده بود و من اضطرابی برای چگونە پیمودنش نداشتم. بعدها فهمیدم آن دشت بیانتها نبود؛ من فقط آنقدر وسع دیدم کوتاە بودم که انتهایش را نمیدیدم.
و فرصتها همینگونه از دست رفتند؛ بعضی از ترس، بعضی از تنبلی، بعضی از نادانی و بعضی فقط به این دلیل که خیال میکردم دوباره خواهند آمد. آدم دیر میفهمد که زندگی موظف نیست صحنهای را برای او دوباره اجرا کند. بعضی درها فقط یک بار باز میشوند، بعضی آدمها فقط یک بار از کنار ما میگذرند و بعضی جملهها فقط در یک لحظه باید گفته شوند؛ اگر آن لحظه بگذرد، زیباترین کلمات جهان هم دیگر به کار نمیآیند. محبوب شاید دردناکترین شکل همین حقیقت باشد، زیرا هیچ باختی به اندازهی باختنِ کسی که دوستش داشتهای، آدم را گرفتار «اگر» نمیکند: اگر آن روز چنین نمیکردم، اگر آن حرف را میزدم، اگر بیشتر میماندم، اگر زودتر میفهمیدم. «اگر» گورستان عجیبی است؛ مردگانش آدمها نیستند، امکانها هستند. زندگیهایی که هرگز زندگی نشدند، خانههایی که هرگز ساخته نشدند، سفرهایی که هرگز نرفتیم، آغوشهایی که سهم ما نشدند و نسخههایی از خودمان که میتوانستند وجود داشته باشند اما هرگز متولد نشدند.
شاید حقیقتِ تلخِ بازندهبودن همینجاست: آدم فقط برای آنچه ندارد سوگواری نمیکند؛ برای انسانی نیز عزاداری میکند که میتوانست باشد و نشد. گاهی به زندگی دیگران نگاه میکنی و بیاختیار حساب میکنی: این یکی رفت، آن یکی رسید، دیگری ساخت، دیگری کسب علم کرد، دیگری زندگی کرد؛ و بعد نگاهت به خودت برمیگردد و صدایی کوتاه از جایی درونت میپرسد: «و تو؟» سؤال که گاهی وزن تمام دنیا را روی دوشت میگذارد. آنوقت تمام شکستهای کوچکی که هیچکس جز خودت از آنها خبر ندارد از تاریکی بیرون میآیند: صبحهایی که میتوانستی برخیزی و برنخاستی، کتابهایی که میتوانستی بخوانی و نخواندی، راههایی که میتوانستی آغاز کنی و نکردی، آدمهایی که میتوانستی نگه داری و نتوانستی. زندگی شاید بیش از آنکه در فجایع بزرگ تباه شود، در همین «نکردن»های کوچک فرسوده میشود.
و گذشته محکمهی بیرحمی است، زیرا قاضی آن چیزی در اختیار دارد که متهم هنگام وقوع حادثه نداشت: آگاهی امروز. منِ امروز به منِ دیروز نگاه میکند و میپرسد چرا نفهمیدی، چرا ترسیدی، چرا دیر کردی، چرا گذاشتی برود؟ اما او پاسخی نمیدهد. شاید واقعاً پاسخی ندارد و شاید اساساً محاکمهاش عادلانه نیست؛ چه آسان است انسانی را با دانشی محکوم کنیم که سالها پس از تصمیمهایش به دست آوردهایم. اما با این همه، دانستن این حقیقت همیشه تسکین نمیدهد. بعضی خسارتها واقعاً خسارتاند و هیچ جملهی زیبایی آنها را جبران نمیکند. نمیخواهم خودم را با این خوشبینی ارزان فریب بدهم که هیچچیز از دست نرفته یا هر شکستی مقدمهی پیروزی دیگری بوده است. نه؛ چیزهایی واقعاً از دست رفتهاند. روزهایی مردهاند که زنده نخواهند شد، فرصتهایی گذشتهاند که بازنخواهند گشت و آدمهایی رفتهاند که شاید دیگر هیچگاه نبینیم. شاید بلوغ از جایی آغاز شود که انسان جرئت کند بدون آرایش به این حقیقت نگاه کند که بعضی چیزها را برای همیشه باخته است.
و من چیزهای زیادی را باختهام؛ زمان را هم بیش از همه! و زمان بیرحمترین چیزی است که میتوان تباە کرد، زیرا تقریباً برای هر فقدانی میتوان بدیلی تصور کرد، اما هیچ قدرتی نمیتواند یک عصر تلفشده از جوانی را به آدم بازگرداند. زمان حتی جنازهای از خودش باقی نمیگذارد که بتوانی کنارش بنشینی و عزاداری کنی؛ فقط ناگهان به خودت میآیی و میبینی چند سال گذشته است. همین: چند سال. دو کلمهی ساده برای چیزی که زمانی تمام دارایی تو بوده است. شاید نخستین نشانهی پایان توهمات جوانی نیز همین باشد؛ لحظهای که آدم برای اولین بار میفهمد جوانی سرمایهای پایانپذیر است. روزگاری گمان میکردم وقت بسیار است. همیشه فردایی بود، ماه بعدی بود، سال بعدی بود. زندگی مانند دشتی بیانتها پیش رویم کشیده شده بود و من اضطرابی برای چگونە پیمودنش نداشتم. بعدها فهمیدم آن دشت بیانتها نبود؛ من فقط آنقدر وسع دیدم کوتاە بودم که انتهایش را نمیدیدم.
و فرصتها همینگونه از دست رفتند؛ بعضی از ترس، بعضی از تنبلی، بعضی از نادانی و بعضی فقط به این دلیل که خیال میکردم دوباره خواهند آمد. آدم دیر میفهمد که زندگی موظف نیست صحنهای را برای او دوباره اجرا کند. بعضی درها فقط یک بار باز میشوند، بعضی آدمها فقط یک بار از کنار ما میگذرند و بعضی جملهها فقط در یک لحظه باید گفته شوند؛ اگر آن لحظه بگذرد، زیباترین کلمات جهان هم دیگر به کار نمیآیند. محبوب شاید دردناکترین شکل همین حقیقت باشد، زیرا هیچ باختی به اندازهی باختنِ کسی که دوستش داشتهای، آدم را گرفتار «اگر» نمیکند: اگر آن روز چنین نمیکردم، اگر آن حرف را میزدم، اگر بیشتر میماندم، اگر زودتر میفهمیدم. «اگر» گورستان عجیبی است؛ مردگانش آدمها نیستند، امکانها هستند. زندگیهایی که هرگز زندگی نشدند، خانههایی که هرگز ساخته نشدند، سفرهایی که هرگز نرفتیم، آغوشهایی که سهم ما نشدند و نسخههایی از خودمان که میتوانستند وجود داشته باشند اما هرگز متولد نشدند.
شاید حقیقتِ تلخِ بازندهبودن همینجاست: آدم فقط برای آنچه ندارد سوگواری نمیکند؛ برای انسانی نیز عزاداری میکند که میتوانست باشد و نشد. گاهی به زندگی دیگران نگاه میکنی و بیاختیار حساب میکنی: این یکی رفت، آن یکی رسید، دیگری ساخت، دیگری کسب علم کرد، دیگری زندگی کرد؛ و بعد نگاهت به خودت برمیگردد و صدایی کوتاه از جایی درونت میپرسد: «و تو؟» سؤال که گاهی وزن تمام دنیا را روی دوشت میگذارد. آنوقت تمام شکستهای کوچکی که هیچکس جز خودت از آنها خبر ندارد از تاریکی بیرون میآیند: صبحهایی که میتوانستی برخیزی و برنخاستی، کتابهایی که میتوانستی بخوانی و نخواندی، راههایی که میتوانستی آغاز کنی و نکردی، آدمهایی که میتوانستی نگه داری و نتوانستی. زندگی شاید بیش از آنکه در فجایع بزرگ تباه شود، در همین «نکردن»های کوچک فرسوده میشود.
و گذشته محکمهی بیرحمی است، زیرا قاضی آن چیزی در اختیار دارد که متهم هنگام وقوع حادثه نداشت: آگاهی امروز. منِ امروز به منِ دیروز نگاه میکند و میپرسد چرا نفهمیدی، چرا ترسیدی، چرا دیر کردی، چرا گذاشتی برود؟ اما او پاسخی نمیدهد. شاید واقعاً پاسخی ندارد و شاید اساساً محاکمهاش عادلانه نیست؛ چه آسان است انسانی را با دانشی محکوم کنیم که سالها پس از تصمیمهایش به دست آوردهایم. اما با این همه، دانستن این حقیقت همیشه تسکین نمیدهد. بعضی خسارتها واقعاً خسارتاند و هیچ جملهی زیبایی آنها را جبران نمیکند. نمیخواهم خودم را با این خوشبینی ارزان فریب بدهم که هیچچیز از دست نرفته یا هر شکستی مقدمهی پیروزی دیگری بوده است. نه؛ چیزهایی واقعاً از دست رفتهاند. روزهایی مردهاند که زنده نخواهند شد، فرصتهایی گذشتهاند که بازنخواهند گشت و آدمهایی رفتهاند که شاید دیگر هیچگاه نبینیم. شاید بلوغ از جایی آغاز شود که انسان جرئت کند بدون آرایش به این حقیقت نگاه کند که بعضی چیزها را برای همیشه باخته است.