انسان امروز بیش از هر زمان دیگری آموخته است چگونه از رنج فرار کند. گرسنه که میشود، چند لمس روی صفحهای شیشهای کافی است تا غذا به در خانهاش برسد؛ حوصلهاش که سر میرود، کافی است انگشتش را چند سانتیمتر روی صفحه بکشد تا هزار تصویر برای سرگرمکردنش صف بکشند؛ دلش که میگیرد، موسیقی را بلندتر میکند؛ تنها که میشود، میان انبوه پیامها و تصویرها پناه میگیرد. حتی سکوت نیز دیگر بهآسانی تحمل نمیشود. آدمی که چند دقیقه در صف ایستاده است، بیاختیار دست در جیب میبرد تا تلفنش را بیرون بیاورد؛ گویی پنج دقیقه تنها ماندن با خویشتن، نوعی مجازات است. ما در روزگاری زندگی میکنیم که صنعت بزرگی بر یک وعده بنا شده است: مبادا لحظهای ناخوش باشی.
اما زندگی چنین وعدهای به ما نداده است؛ دین نیز نداده است. در منطق ایمان، دنیا اساساً دارالنعیم نیست. کسی که از دنیا انتظار دارد پیوسته او را راضی نگه دارد، از مسافرخانه انتظار خانهبودن دارد. الله متعال انسان را در جهانی آفریده که گرسنگی دارد و سیری، وصال دارد و فراق، جوانی دارد و پیری، سلامت دارد و بیماری؛ و در میان همهٔ اینها، تکلیف نیز هست. از همین روست که بسیاری از فرمانهای شریعت در نقطهای با میل آنیِ نفس برخورد میکنند: خواب شیرین است و نماز صبح باید برخاست؛ مال عزیز است و زکات باید داد؛ شهوت میکشد و نگاه باید برگردد؛ خشم شعله میکشد و زبان باید مهار شود؛ شکم طلب میکند و روزه میگوید: نه، هنوز نه. شاید یکی از بنیادیترین درسهای عبودیت همین «نه» گفتن باشد.
نه به این معنا که لذت پلید است. این تصور با اسلام بیگانه است. خوردن، نوشیدن، نکاح، عطر، لباس زیبا، استراحت و شادی، هرکدام جای خود را دارند. زهدِ نبوی جنگ با نعمت نبود؛ آزادشدن از بندگی نعمت بود. مسئله آنجا آغاز میشود که انسان دیگر چیزی را نخواهد، بلکه نتواند نخواهد؛ وقتی میان میل و عمل هیچ فاصلهای باقی نماند. گرسنه شد، خورد؛ عصبانی شد، گفت؛ خواست، خرید؛ شهوت آمد، نگاه کرد؛ حوصلهاش سر رفت، صفحه را باز کرد. چنین انسانی شاید خود را آزاد بداند، اما آزادی عجیبی دارد: هر دکمهای را که نفسش فشار دهد، او حرکت میکند.
نفس، ارباب بیرحمی است. هرچه بیشتر به آن بدهی، بیشتر میخواهد. لذت نیز خاصیتی عجیب دارد: خیلی زود از نعمت به «حداقل لازم» تبدیل میشود. نخست چیزی تو را خوشحال میکند، سپس عادی میشود و سرانجام نبودنش آزارت میدهد. دیروز داشتنش لذت بود؛ امروز نداشتنش رنج است. آدمی برای خنکشدن کولر میخرد و چند سال بعد بدون کولر خوابش نمیبرد. تلفن همراه قرار بود وسیلهای برای آسانترشدن زندگی باشد، اما برای بسیاری چند ساعت دورماندن از آن خود به اضطراب تبدیل شده است. نفس همینگونه قلمرو خود را گسترش میدهد: هر امتیازی که امروز به آن بدهی، فردا آن را نه امتیاز، که حق طبیعی خود میشمارد. از اینجاست که ترکِ بعضی لذتها معنای دیگری پیدا میکند. همیشه محرومکردن خود نیست؛ گاهی پسگرفتن اختیار خویش است.
روزه یکی از روشنترین تصاویر این حقیقت است. آب روبهروی توست. تشنهای. کسی هم شاید نبیند. تمام مسئله در چند سانتیمتر فاصله میان دست تو و لیوان خلاصه شده است. تو میتوانی بنوشی، اما نمینوشی. در ظاهر اتفاق بزرگی نیفتاده؛ مردی تشنه از کنار یک لیوان آب گذشته است. اما در باطن حادثهای عظیم رخ داده است: برای لحظهای، میل فرمان داده و بنده اطاعت نکرده، زیرا فرمانی بالاتر را شناخته است. عبودیت بارها در همین چند سانتیمترها اتفاق میافتد.
فاصلهی چشم تو تا تصویری که نباید ببینی؛ فاصلهی انگشتت تا دکمهی ارسال پیامی که در خشم نوشتهای؛ فاصلهی تختخواب تا وضوی صبح؛ فاصلهٔ جیب تو تا مالی که باید ببخشی. شاید کسی هیچکدامشان را نبیند، اما بسیاری از نبردهای بزرگ انسان تماشاچی ندارند.
رنج نیز همیشه دشمن نیست. بعضی رنجها بهای چیزهاییاند که ارزش داشتن دارند. عضله بدون فشار نیرومند نمیشود، علم بدون خستگی به دست نمیآید، مهارت بدون تکرارهای ملالآور ساخته نمیشود و نفس نیز بدون مخالفت تربیت نمیشود. کسی که شرط حرکتش این باشد که «حال داشته باشم»، بخش بزرگی از زندگی را بیحرکت خواهد ماند. بسیاری از کارهای ارزشمند دقیقاً در روزهایی ساخته میشوند که حالشان را نداریم.
فرهنگ مصرفی زمانه اما غالباً زبان دیگری دارد: راحت باش، خودت را محروم نکن، سزاوارش هستی. و البته گاهی واقعاً سزاوار آسایشیم. بدن حق دارد، خانواده حق دارد، نفس نیز بهرهای از مباحات دارد. مسئله از آنجا منحرف میشود که «راحتی» از استراحتگاه به مقصد تبدیل شود. کسی که تمام زندگی را برای حذف هر دشواری طراحی کند، ممکن است سرانجام آنقدر شکننده شود که کوچکترین دشواری برایش فاجعه باشد.
اما زندگی چنین وعدهای به ما نداده است؛ دین نیز نداده است. در منطق ایمان، دنیا اساساً دارالنعیم نیست. کسی که از دنیا انتظار دارد پیوسته او را راضی نگه دارد، از مسافرخانه انتظار خانهبودن دارد. الله متعال انسان را در جهانی آفریده که گرسنگی دارد و سیری، وصال دارد و فراق، جوانی دارد و پیری، سلامت دارد و بیماری؛ و در میان همهٔ اینها، تکلیف نیز هست. از همین روست که بسیاری از فرمانهای شریعت در نقطهای با میل آنیِ نفس برخورد میکنند: خواب شیرین است و نماز صبح باید برخاست؛ مال عزیز است و زکات باید داد؛ شهوت میکشد و نگاه باید برگردد؛ خشم شعله میکشد و زبان باید مهار شود؛ شکم طلب میکند و روزه میگوید: نه، هنوز نه. شاید یکی از بنیادیترین درسهای عبودیت همین «نه» گفتن باشد.
نه به این معنا که لذت پلید است. این تصور با اسلام بیگانه است. خوردن، نوشیدن، نکاح، عطر، لباس زیبا، استراحت و شادی، هرکدام جای خود را دارند. زهدِ نبوی جنگ با نعمت نبود؛ آزادشدن از بندگی نعمت بود. مسئله آنجا آغاز میشود که انسان دیگر چیزی را نخواهد، بلکه نتواند نخواهد؛ وقتی میان میل و عمل هیچ فاصلهای باقی نماند. گرسنه شد، خورد؛ عصبانی شد، گفت؛ خواست، خرید؛ شهوت آمد، نگاه کرد؛ حوصلهاش سر رفت، صفحه را باز کرد. چنین انسانی شاید خود را آزاد بداند، اما آزادی عجیبی دارد: هر دکمهای را که نفسش فشار دهد، او حرکت میکند.
نفس، ارباب بیرحمی است. هرچه بیشتر به آن بدهی، بیشتر میخواهد. لذت نیز خاصیتی عجیب دارد: خیلی زود از نعمت به «حداقل لازم» تبدیل میشود. نخست چیزی تو را خوشحال میکند، سپس عادی میشود و سرانجام نبودنش آزارت میدهد. دیروز داشتنش لذت بود؛ امروز نداشتنش رنج است. آدمی برای خنکشدن کولر میخرد و چند سال بعد بدون کولر خوابش نمیبرد. تلفن همراه قرار بود وسیلهای برای آسانترشدن زندگی باشد، اما برای بسیاری چند ساعت دورماندن از آن خود به اضطراب تبدیل شده است. نفس همینگونه قلمرو خود را گسترش میدهد: هر امتیازی که امروز به آن بدهی، فردا آن را نه امتیاز، که حق طبیعی خود میشمارد. از اینجاست که ترکِ بعضی لذتها معنای دیگری پیدا میکند. همیشه محرومکردن خود نیست؛ گاهی پسگرفتن اختیار خویش است.
روزه یکی از روشنترین تصاویر این حقیقت است. آب روبهروی توست. تشنهای. کسی هم شاید نبیند. تمام مسئله در چند سانتیمتر فاصله میان دست تو و لیوان خلاصه شده است. تو میتوانی بنوشی، اما نمینوشی. در ظاهر اتفاق بزرگی نیفتاده؛ مردی تشنه از کنار یک لیوان آب گذشته است. اما در باطن حادثهای عظیم رخ داده است: برای لحظهای، میل فرمان داده و بنده اطاعت نکرده، زیرا فرمانی بالاتر را شناخته است. عبودیت بارها در همین چند سانتیمترها اتفاق میافتد.
فاصلهی چشم تو تا تصویری که نباید ببینی؛ فاصلهی انگشتت تا دکمهی ارسال پیامی که در خشم نوشتهای؛ فاصلهی تختخواب تا وضوی صبح؛ فاصلهٔ جیب تو تا مالی که باید ببخشی. شاید کسی هیچکدامشان را نبیند، اما بسیاری از نبردهای بزرگ انسان تماشاچی ندارند.
رنج نیز همیشه دشمن نیست. بعضی رنجها بهای چیزهاییاند که ارزش داشتن دارند. عضله بدون فشار نیرومند نمیشود، علم بدون خستگی به دست نمیآید، مهارت بدون تکرارهای ملالآور ساخته نمیشود و نفس نیز بدون مخالفت تربیت نمیشود. کسی که شرط حرکتش این باشد که «حال داشته باشم»، بخش بزرگی از زندگی را بیحرکت خواهد ماند. بسیاری از کارهای ارزشمند دقیقاً در روزهایی ساخته میشوند که حالشان را نداریم.
فرهنگ مصرفی زمانه اما غالباً زبان دیگری دارد: راحت باش، خودت را محروم نکن، سزاوارش هستی. و البته گاهی واقعاً سزاوار آسایشیم. بدن حق دارد، خانواده حق دارد، نفس نیز بهرهای از مباحات دارد. مسئله از آنجا منحرف میشود که «راحتی» از استراحتگاه به مقصد تبدیل شود. کسی که تمام زندگی را برای حذف هر دشواری طراحی کند، ممکن است سرانجام آنقدر شکننده شود که کوچکترین دشواری برایش فاجعه باشد.