دین خوراک احمقها
من نه آدم دیندار هستم و نه دینستیز. وقتی از دین مینویسم، از این جهت است که این پدیده به عنوان یک نهاد پیچیده و گسترده از تعیین کنندهگی بسیار بالایی در جامعههای انسانی برخوردار است. نکتهی دیگر اینکه، منظورم از «احمق» حالتی و یا صفتی است که بر افرادی که همهچیز را بیش از حد ساده میکنند، همهچیز را حل شده میانگارند، همهچیز را سیاه و سفید میبینند، اندیشه را تعطیل و تقلید را برقرار کردهاند، دلالت میکند.
یک، در هر دینی این عقیدهی بنیادی نهفته است که دارای حقیقت است. به تناسب ادیان مختلف این حقیقت در قالبهای متعددی تجسم پیدا میکند، ولی معمولن این حقیقت در گزارههای دینیای مقدس محفوظ و موجود انگاشته میشود. فردریش نیچه بر این باور بود که اگر یک حرفی توسط یک نفر گفته شود دروغ است. اما اگر همان حرف را یک جماعتی برای مدتی تکرار کنند، به حقیقت تبدیل میگردد. در اینجا کلمه «تبدیل» به تغییر در گوهر مساله اشاره ندارد، بلکه بار سوژکتیو و انسانمحور دارد؛ یعنی ما فکر میکنیم که فلان چیز حقیقت است. اگر نه هیچ حقیقتی به معنای که در ادیان منظور است، وجود ندارد. در ادیان مراد از حقیقت کنه جهان است. اما در واقع چنین کنه موجود نیست. اینکه میگویم حقیقت مورد نظر ادیان وجود ندارد، بر این اساس استوار است که خود ادیان نیز در بیان ماهیت آن حقیقت عاجز هستند. در اینجا یک تناقض در ادعای ادیان وجود دارد: ادیان در ابتدا مدعی میشوند که برای کشف و بیان حقیقت نهایی جهان آمده اند، اما در ادامه به اینکار موفق نمیشوند. اگر به متون اولیه و اصیل ادیان نگاهی بیاندازیم، مجموعههای بینظم و معمولی را میبینیم که از حد زمان خود فراتر نرفتهاند. پس، تنها حقیقت دین این است که تودهها را گله کرده و چیزهای را به آنها دیکته میکند و بعد آنرا حقیقت میانگارند. ادیان در کلیت خود، برای خر کردن آدمها است. البته حکم کلی صادر نمیکنم. در همین ادیان نکتههای مثبت نیز وجود دارند. اما جریان کلی همان است که گفتم. در ادامه چند نکته در باب اینکه دین برای خر کردن آدمها است، ذکر میکنم.
دو، فرض کنید در یکی از مناطق کوهستانی افغانستان برای تفریح رفتهاید. مردم زندهگی ساده و با صفای دارند و سر شان به گاو و گوسفندان و کشت و زراعتشان گرم است. در یکی از روزها چوپان قریه که مردی راستگو و امانتداری بوده، ادعا کند که امروز با یک منبع فرا انسانی و فرا زمینی ارتباط برقراری کرده و او را موظف به هدایت تمام انسان کرده است. به احتمال قریب به یقین شما به او میخندید و شاید هم دیوانه خطاباش کنید. ولی، اگر عین این مساله را در جای که منصوب به دین باشد بخوانید و یا با آن روبهرو شوید، نه تنها که به آن نمیخندید و دیوانهگی نمیخوانیدش، بلکه برای آن معجزه نیز میتراشید. این داستان خیل عظیم از پیامبران سامی است که ما خاوریها برای شپشها و باد معدهشان هم یک حکمت و معجزه قایل هستیم.
سه، فرض را بر این بگذارید که شما در منقطهای کم آب زندهگی میکنید؛ برای آشامیدن، زراعت و حیواناتتان آب کافی ندارید. زمستان دارد تمام میشود و برف/بارانی هم نباریده. شما سخت برآشفته و نگران استید. در این وضعیت اگر کسی برای شما با وسواس تمام دستورالعمل یک مراسم خاص همراه با خواندن یک تعداد کلماتی که اصلن معنایشان را هم نمیدانید را بدهد، حدس میزنم شما آن مرد را نه تنها که مورد شماتت قرار میدهید، به اتحام بیاحترامی کوتک نیز خواهید زد؛ ولی این همان کاریست که مسلمانان عزیز همیشه با نام «استغاثه» انجام میدهند. تودهها نه تنها که آنرا سادهلوحی نمیانگارند، برای آن قدرت ماورائی نیز قایل اند.
چهار، اینبار اینگونه بینگارید که در شهری زندهگی میکنید. این شهر جمعیت زیادی دارد و ساکنان آن با کمبود پول، نان و مسکن روزگار میگذرانند. مردم همهگی درمانده و بیچاره به جان همدیگر افتاده اند. اما یک گروهی از آدمها هستند که با ترتیب خاص و خلوص تمام با زبان شیرین که دلِ دیو را نرم میکند، مردم را به وجود مکانی که در آن پول و نان زیادی وجود دارد، بشارت میدهند. در ضمن در آن مکان خاص بدلیل نبود سنگ و سیمان از یک طرف و وفر طلا و جواهرات از جانب دیگر خانهها همه از طلا ساخته شده و خیابانها بجای سنگ با جواهرات و نقره فرش شده اند. البته اگر میخواهید به این مکان دست یابید، باید به این آدمها از جیب خالی و شکم گرسنهتان پول و نان بدهید تا آنها اگر گرفتاریهای زندهگی اجازه داد؛ چند لحظه بطور نمادین مراسمهای را بجا آورده و وردهای را بخوانند. این در حالی است که افراد این گروه هیچ تمایل به سرمایهگذاری روی آن مکان خاص ندارند. آنها بجایش در همین شهر فقیر خانههای طلایی ساختهاند.
من نه آدم دیندار هستم و نه دینستیز. وقتی از دین مینویسم، از این جهت است که این پدیده به عنوان یک نهاد پیچیده و گسترده از تعیین کنندهگی بسیار بالایی در جامعههای انسانی برخوردار است. نکتهی دیگر اینکه، منظورم از «احمق» حالتی و یا صفتی است که بر افرادی که همهچیز را بیش از حد ساده میکنند، همهچیز را حل شده میانگارند، همهچیز را سیاه و سفید میبینند، اندیشه را تعطیل و تقلید را برقرار کردهاند، دلالت میکند.
یک، در هر دینی این عقیدهی بنیادی نهفته است که دارای حقیقت است. به تناسب ادیان مختلف این حقیقت در قالبهای متعددی تجسم پیدا میکند، ولی معمولن این حقیقت در گزارههای دینیای مقدس محفوظ و موجود انگاشته میشود. فردریش نیچه بر این باور بود که اگر یک حرفی توسط یک نفر گفته شود دروغ است. اما اگر همان حرف را یک جماعتی برای مدتی تکرار کنند، به حقیقت تبدیل میگردد. در اینجا کلمه «تبدیل» به تغییر در گوهر مساله اشاره ندارد، بلکه بار سوژکتیو و انسانمحور دارد؛ یعنی ما فکر میکنیم که فلان چیز حقیقت است. اگر نه هیچ حقیقتی به معنای که در ادیان منظور است، وجود ندارد. در ادیان مراد از حقیقت کنه جهان است. اما در واقع چنین کنه موجود نیست. اینکه میگویم حقیقت مورد نظر ادیان وجود ندارد، بر این اساس استوار است که خود ادیان نیز در بیان ماهیت آن حقیقت عاجز هستند. در اینجا یک تناقض در ادعای ادیان وجود دارد: ادیان در ابتدا مدعی میشوند که برای کشف و بیان حقیقت نهایی جهان آمده اند، اما در ادامه به اینکار موفق نمیشوند. اگر به متون اولیه و اصیل ادیان نگاهی بیاندازیم، مجموعههای بینظم و معمولی را میبینیم که از حد زمان خود فراتر نرفتهاند. پس، تنها حقیقت دین این است که تودهها را گله کرده و چیزهای را به آنها دیکته میکند و بعد آنرا حقیقت میانگارند. ادیان در کلیت خود، برای خر کردن آدمها است. البته حکم کلی صادر نمیکنم. در همین ادیان نکتههای مثبت نیز وجود دارند. اما جریان کلی همان است که گفتم. در ادامه چند نکته در باب اینکه دین برای خر کردن آدمها است، ذکر میکنم.
دو، فرض کنید در یکی از مناطق کوهستانی افغانستان برای تفریح رفتهاید. مردم زندهگی ساده و با صفای دارند و سر شان به گاو و گوسفندان و کشت و زراعتشان گرم است. در یکی از روزها چوپان قریه که مردی راستگو و امانتداری بوده، ادعا کند که امروز با یک منبع فرا انسانی و فرا زمینی ارتباط برقراری کرده و او را موظف به هدایت تمام انسان کرده است. به احتمال قریب به یقین شما به او میخندید و شاید هم دیوانه خطاباش کنید. ولی، اگر عین این مساله را در جای که منصوب به دین باشد بخوانید و یا با آن روبهرو شوید، نه تنها که به آن نمیخندید و دیوانهگی نمیخوانیدش، بلکه برای آن معجزه نیز میتراشید. این داستان خیل عظیم از پیامبران سامی است که ما خاوریها برای شپشها و باد معدهشان هم یک حکمت و معجزه قایل هستیم.
سه، فرض را بر این بگذارید که شما در منقطهای کم آب زندهگی میکنید؛ برای آشامیدن، زراعت و حیواناتتان آب کافی ندارید. زمستان دارد تمام میشود و برف/بارانی هم نباریده. شما سخت برآشفته و نگران استید. در این وضعیت اگر کسی برای شما با وسواس تمام دستورالعمل یک مراسم خاص همراه با خواندن یک تعداد کلماتی که اصلن معنایشان را هم نمیدانید را بدهد، حدس میزنم شما آن مرد را نه تنها که مورد شماتت قرار میدهید، به اتحام بیاحترامی کوتک نیز خواهید زد؛ ولی این همان کاریست که مسلمانان عزیز همیشه با نام «استغاثه» انجام میدهند. تودهها نه تنها که آنرا سادهلوحی نمیانگارند، برای آن قدرت ماورائی نیز قایل اند.
چهار، اینبار اینگونه بینگارید که در شهری زندهگی میکنید. این شهر جمعیت زیادی دارد و ساکنان آن با کمبود پول، نان و مسکن روزگار میگذرانند. مردم همهگی درمانده و بیچاره به جان همدیگر افتاده اند. اما یک گروهی از آدمها هستند که با ترتیب خاص و خلوص تمام با زبان شیرین که دلِ دیو را نرم میکند، مردم را به وجود مکانی که در آن پول و نان زیادی وجود دارد، بشارت میدهند. در ضمن در آن مکان خاص بدلیل نبود سنگ و سیمان از یک طرف و وفر طلا و جواهرات از جانب دیگر خانهها همه از طلا ساخته شده و خیابانها بجای سنگ با جواهرات و نقره فرش شده اند. البته اگر میخواهید به این مکان دست یابید، باید به این آدمها از جیب خالی و شکم گرسنهتان پول و نان بدهید تا آنها اگر گرفتاریهای زندهگی اجازه داد؛ چند لحظه بطور نمادین مراسمهای را بجا آورده و وردهای را بخوانند. این در حالی است که افراد این گروه هیچ تمایل به سرمایهگذاری روی آن مکان خاص ندارند. آنها بجایش در همین شهر فقیر خانههای طلایی ساختهاند.