برگشت به دانشگاه
بهار ۱۴۰۲ بود. برای سپری کردن امتحان کانکور، در شهر بامیان بودیم. دوستانم همهگی با شوق و علاقهی تمام دربارهی اینکه چه رشتهی را برای تحصیل در دانشگاه انتخاب کنند، باهم تبادل نظر میکردند. من، در گوشهی نشسته و به حرفهای آنها گوش سپرده بودم. رشتههای مختلف انجینری و رشتههای مربود به اقتصاد و طب مدام اسم برده میشدند. من، تا وقتی که پای ورق امتحان نرفتم، انتخاب رشته نکرده بودم. وقتی سوالات را حل کردم، فلسفه و جامعهشناسی را به عنوان رشتهی تحصیلیام انتخاب کردم.
آنروزها از دانشگاه و صنفهای فلسفه تصویر در ذهن داشتم که با جدیت، مطالعه و پرسشگری و البته بیدینی گره خورده بود. تصور میکردم، در صنفهای فلسفه پرفسورهای برایمان تدریس خواهند کرد که با وسواس تمام اندیشهها را بررسی میکنند و لای کتابها را گویی دنبال تار موی باشند، میپالند. با همین ذهنیت وارد دانشگاه شدم. اما آنچه در واقعیت با آن روبهرو شده بودم، شوکهام کرده بود. نه خبری از جدیت بود و نه خبری از پرسشگری؛ پرفسورهایی که در صنفها میآمدند، اکثریتشان بیسواد بودند.
در سمسترهای اول، دوم و سوم من، در کشاکش بین این دو تصویر متناقض از دانشگاه سبز شده بودم. از یک طرف، شور و شوق فلسفهبافی و حرفزدن از پوچی و بیهودهگی زندهگی در وجودم زبانه میکشید. از جانب دیگر، واقعیت مسخ شدهی دانشگاه بود که در آن خبری از اندیشهی انتقادی و پویایی فکری نبود. بجای آن برای ما اصول اداری و سیاسی اسلام تدریس میکردند و حفظ آیههای قرآن را توصیه میکردند.
به عنوان فردی که از روستا آمده بودم، طبیعی بود که گرفتار بعضی شعارهای کلیشهی و باورهایی واهی شوم. بطور مثال، در اوایل به این هدف کتاب میخواندم که جامعه را تغییر بدهم. یا این طرف و آنطرف از کتابخوانی و نوشتن با دوستانم حرف میزدم، بدون اینکه نتیجهای حاصل شود؛ به این معنا نه که کتابخوانی و نوشتن راه درست نباشند، بل به این معنا که خیالهای خام میپروراندم. و همهچیز را بیش از حد ساده میکردم. اما، اکنون اندک اندک به این اشتابهاتم پی بردهام.
به مرور زمان، دیدگاهم به دانشگاه تغییر کرد. اکنون به این باور رسیدهام که دانشگاه در وضعیت فعلی افغانستان بیش از آنکه جایی برای یادگیری ایدههای جدید و به فعلیت رساندن استعدادهای درونیمان باشد، در جامعهی کنونی یک ضرورت بروکراتیک است. به این معنا که ما برای اینکه در سازمانهایی بروکراتیکِ جامعه بهعنوان نیروهای دانشآموخته حرفی برای گفتن داشته باشیم، به سند دانشگاه نیازمند هستیم. این نکته برای علوم اجتماعی صدق میکند و بیش از همه برای فلسفه. چه اینکه فلسفه، از آغاز دانشی دارای دیسیپلین نبود. آغازگاه فلسفه کوچهوبازارهای آتن بود.
اکنون که دانشگاه به تصرف آخوندهای تندرو در آمده است و بجایی پرورشگاه نیروی پویا، به مفری برای پخش علمِ مطابق با کلان روایتهای گفتمان حاکم بدل شده است، به دانشگاه با دیده اغماض مینگرم. دانشگاه برایم هیچ معنایی ندارد. فقط میروم و بر میگردم. بگذار آن تصور ایدهآل از دانشگاه در درونم محفوظ باشد. تا روزی که دوباره دانشگاه به مفهوم واقعی کلمه در این کشور شکل بگیرد.
این هفته سمستر ششم را شروع کردیم.
بهار ۱۴۰۲ بود. برای سپری کردن امتحان کانکور، در شهر بامیان بودیم. دوستانم همهگی با شوق و علاقهی تمام دربارهی اینکه چه رشتهی را برای تحصیل در دانشگاه انتخاب کنند، باهم تبادل نظر میکردند. من، در گوشهی نشسته و به حرفهای آنها گوش سپرده بودم. رشتههای مختلف انجینری و رشتههای مربود به اقتصاد و طب مدام اسم برده میشدند. من، تا وقتی که پای ورق امتحان نرفتم، انتخاب رشته نکرده بودم. وقتی سوالات را حل کردم، فلسفه و جامعهشناسی را به عنوان رشتهی تحصیلیام انتخاب کردم.
آنروزها از دانشگاه و صنفهای فلسفه تصویر در ذهن داشتم که با جدیت، مطالعه و پرسشگری و البته بیدینی گره خورده بود. تصور میکردم، در صنفهای فلسفه پرفسورهای برایمان تدریس خواهند کرد که با وسواس تمام اندیشهها را بررسی میکنند و لای کتابها را گویی دنبال تار موی باشند، میپالند. با همین ذهنیت وارد دانشگاه شدم. اما آنچه در واقعیت با آن روبهرو شده بودم، شوکهام کرده بود. نه خبری از جدیت بود و نه خبری از پرسشگری؛ پرفسورهایی که در صنفها میآمدند، اکثریتشان بیسواد بودند.
در سمسترهای اول، دوم و سوم من، در کشاکش بین این دو تصویر متناقض از دانشگاه سبز شده بودم. از یک طرف، شور و شوق فلسفهبافی و حرفزدن از پوچی و بیهودهگی زندهگی در وجودم زبانه میکشید. از جانب دیگر، واقعیت مسخ شدهی دانشگاه بود که در آن خبری از اندیشهی انتقادی و پویایی فکری نبود. بجای آن برای ما اصول اداری و سیاسی اسلام تدریس میکردند و حفظ آیههای قرآن را توصیه میکردند.
به عنوان فردی که از روستا آمده بودم، طبیعی بود که گرفتار بعضی شعارهای کلیشهی و باورهایی واهی شوم. بطور مثال، در اوایل به این هدف کتاب میخواندم که جامعه را تغییر بدهم. یا این طرف و آنطرف از کتابخوانی و نوشتن با دوستانم حرف میزدم، بدون اینکه نتیجهای حاصل شود؛ به این معنا نه که کتابخوانی و نوشتن راه درست نباشند، بل به این معنا که خیالهای خام میپروراندم. و همهچیز را بیش از حد ساده میکردم. اما، اکنون اندک اندک به این اشتابهاتم پی بردهام.
به مرور زمان، دیدگاهم به دانشگاه تغییر کرد. اکنون به این باور رسیدهام که دانشگاه در وضعیت فعلی افغانستان بیش از آنکه جایی برای یادگیری ایدههای جدید و به فعلیت رساندن استعدادهای درونیمان باشد، در جامعهی کنونی یک ضرورت بروکراتیک است. به این معنا که ما برای اینکه در سازمانهایی بروکراتیکِ جامعه بهعنوان نیروهای دانشآموخته حرفی برای گفتن داشته باشیم، به سند دانشگاه نیازمند هستیم. این نکته برای علوم اجتماعی صدق میکند و بیش از همه برای فلسفه. چه اینکه فلسفه، از آغاز دانشی دارای دیسیپلین نبود. آغازگاه فلسفه کوچهوبازارهای آتن بود.
اکنون که دانشگاه به تصرف آخوندهای تندرو در آمده است و بجایی پرورشگاه نیروی پویا، به مفری برای پخش علمِ مطابق با کلان روایتهای گفتمان حاکم بدل شده است، به دانشگاه با دیده اغماض مینگرم. دانشگاه برایم هیچ معنایی ندارد. فقط میروم و بر میگردم. بگذار آن تصور ایدهآل از دانشگاه در درونم محفوظ باشد. تا روزی که دوباره دانشگاه به مفهوم واقعی کلمه در این کشور شکل بگیرد.
این هفته سمستر ششم را شروع کردیم.