🅣︎🅐︎🅡︎🅘︎🅧︎

Böyük İpək yolu
Makedoniyalı İsgəndərin Şərqə yürüşündən sonra dövlətlər və xalqlar arasında əlaqələr genişləndi və e.ə. II əsrdə
Çindən gələn ticarət yolu dünya ticarət yollarına qoşuldu. Bu yolla Çindən Yaxın Şərq ölkələrinə və Aralıq dənizi
hövzəsinə ipək, lak, çini və gil qablar gətirilirdi. Bu ticarət malları içərisində ipək əsas yer tutduğundan Çin karvan yolu
Böyük İpək yolu adlanırdı. E.ə II əsrdə Böyük İpək yolu Çindən Şimali Afrikaya və İspaniyaya qədər uzanırdı.
Böyük İpək yolunun ən işlək xətlərindən biri Xəzər dənizinin qərb sahilləri boyunca cənubadan şimala
istiqamətlənərək Azərbaycanı ərazisindən keçirdi. Böyük İpək yolu istiqamətində ticarətlə yanaşı Çin orduları qarətçi
yürüşlər edirdilər.

Çində xalq üsyanları
Çində kəndlilərin vəziyyəti çox ağır idi. Dözülməz vəziyyət eramızın I və II əsrlərində Çində kəndli və qulların
üsyanına səbəb oldu. Bu üsyanlardan biri eramızın I əsrinin əvvəllərində baş verən «Qırmızıqaşlılar» üsyanıdır.
Üsyançılar döyüşdə seçilmək məqsədi ilə qaşlarına qırmızı rəng çəkdikləri üçün üsyançılar ―Qırmızıqaşlılar‖
adlandırılırdı.
184-cü ildə Çində daha böyük «Sarısarıqlılar» üsyanı baş verdi.
«Sarısarıqlılar» üsyanına aiddir:
•Kəndlilər və qullar tərəfindən qaldırılmışdı.
•Üsyana Çjan qardaşları başçılıq edirdi.
•Üsyançılar tanınmaq üçün başlarına sarı sarıq bağlayırdılar.
•Üsyan 20 il davam etsə də çətinliklə yatırıldı.
―Sarısarıqlılar üsyanı nəticəsində:
•Çin dövləti xeyli zəiflədi, Çin padşahı öldürüldü.
•Çində Xan sülaləsinin hakimiyyəti devrildi.
•Çin dövləti yenidən bir-neçə dövlətlərə parçalandı.
•Çində quldarlıq quruluşu feodalizmlə əvəz olundu.

Çində ilk dövlətlərin yaranması

Çin ərazisində sinifli cəmiyyət və ilk dövlət e.ə II minillikdə Xuanxe
çayı vadisində yaranmışdır. İlk Çin dövlətini e.ə XIV əsrdə Şan qəbilələri
yaratmışdılar. Buna görə də həmin dövlət Şan dövləti adlanırdı.
E.ə. IV-III əsrlərdə Çində bir neçə müstəqil quldar dövlət mövcud
idi. Bu dövlətlər arasında tez-tez uzun sürən müharibələr baş verirdi. Ona
görə də Çin tarixində e.ə IV-III əsrlər “vuruşan padşahlıqlar dövrü”
adlanır.
Çin sözü Sin sülaləsinin adı ilə bağlıdır. E.ə III əsrdə Sin sülaləsi Çin
dövlətləri arasında gedən mübarizədə qələbə çalaraq hakimiyyətə gəldi. E.ə.
221-ci ildə Sin dövlətinin padşahı imperator titulunu qəbul etdi. O özünü Sin
Şixuandi (Çinin birinci imperatoru) adlandırdı. Sin sülaləsi e.ə 206 - e.ə 206-
cı illərdə hakimiyyətdə oldu.
İlk Sin hökmdarı Sin Şixuandi hakimiyyəti dövründə:
•Bütün Çin ilk dəfə olaraq vahid dövlətdə birləşdirildi.
•Çinin Şimalında yaşayan türk tayfaları ilə (hunlarla) mübarizəsi
başladı.
•Hunların qarşısını almaq üçün Böyük Çin səddinin inşasına
başlanıldı.
•Dövləti möhkəmləndirmək üçün inzibati islahatlar həyata keçirildi, islahata əsasən Çin 36 vilayətə bölündü.
Sin Şixuandi öləndən sonra əhali üsyan qaldırdı. Nəticədə, e.ə 206-cı ildə Sin imperiyası süqut etdi. Bundan sonra
hakimiyyətə Xan sülaləsi gəldi. Xan sülaləsinin hakimiyyəti (e.ə 206 – e. III əsr) dövründə:
•Hunlarla mübarizə davam etdirildi.
•Böyük İpək yolu salındı (e.ə II əsrdə).
•Çində “qırmızıqaşlılar” və “sarısarıqlılar” üsyanı baş verdi.

Torpaq mülkiyyət formaları

▪III-VII əsrlərdə Sasanilər dövründə torpaq mülkiyyət formaları
•Dastakert – iri feodallara və Zərdüşd dininin kahinlərinə məxsus irsən keçən torpaq mülkiyyəti idi
•Xostak - xırda və orta feodallara məxsus şərti torpaq mülkiyyəti idi. Xostaqın əsas sahibi idi

▪VII-IX əsrlərdə Ərəb ağalığı dövründə torpaq mülkiyyət formaları
•Dövlət – Xilafətdə feodal torpaq mülkiyyətinin əsas forması olub divan, yaxut sultan (xəlifə) torpaqları adlanırdı
•İqta – dövlət tərəfindən orduda göstərdiyi hərbi hünərə və sədaqətli xidmətə görə verilən və daha geniş yayılmış torpaq mülkiyyəti forması idi. İqta divan torpağından verilirdi. Xilafətdə iqta sahibi məcburi hərbi mükəlləfiyyət daşımır, xəzinəyə müəyyən miqdarda vergi verirdi. İqtanın iki forması var idi: a) Bağışlanan iqta - sabihinin şəxsi mülkiyyətinə çevrilir və nəsildən-nəsilə keçirdi; b) İcarə edilən iqta - hərbçilərə verilir, irsən keçə bilməz, lazım gəldikdə geri alına bilərdi
•Mülk - yerli feodalların mülkiyyətində olan və sahibi malik adlanan torpaqlar idi
•Vəqf - müsəlman aləmində müqəddəs yerlər və şəhidlər üçün nəzərdə tutulan və müsəlman dini idarələrinin ixtiyarında olan torpaqlar idi. İcarəyə verilsə də, onu almaq, satmaq və xüsusi mülkiyyətə çevirmək olmazdı
•İcma torpaqları - əhaliyə məxsus əkin yerləri, biçənəklər, otlaqlar, meşələr, qəbiristanlıqlar və.s daxil idi

▪IX-XI əsrlərdə torpaq mülkiyyət formaları
•Divan - dövlətə məxsus olan və gəliri birbaşa xəzinəyə daxil olan torpaqlar idi
•Mülk – Bu dövrdə ən geniş yayılan torpaq mülkiyyət forması olub ayrı- ayrı feodallara məxsus idi. Mülk sahibi dövlətə torpaq vergisi verirdi
•İqta - dövlətə xidmət müqabilində verilən, IX-XI əsrlərdə o qədər də geniş yayılmayan və inkişaf etməkdə olan şərti torpaq mülkiyyət forması idi. Bu dövrdə onun sahibi olan iqtidarların xüsusi mülkiyyətinə çevrilirdi. İqta sahibləri təsərrüfatla məşğul olmur və öz iqtidarlarını icarəyə verirdilər
•Xalisə - ayrı-ayrı hökmdarların (xəlifələr, sultanlar və b.) və sülalərin mülkiyyətində olan torpaq sahələri idi
•Vəqf - ayrı-ayrı ruhanilərə dini və xeyriyyə müəssisələrinə, məscidlərə, mədrəsələrə və s. verilirdi. Vəqf torpaqlarında yaşayan kəndlilər vergini vəqf sahibinə verirdilər
•İlcə (hami) - Azərbaycan kəndlilərinə məxsus olub, sonradan ərəb feodallarının əlinə keçmiş torpaqlar idi
•Camaat (icma) - dövlətin mülkiyyətində olub kəndlilərin istifadəsində olan torpaqlar idi. Bu torpaqlardan elliklə istifadə edən camaat bunun müqabilində dövlətə torpaq vergisi – xərac verirdi

▪XIII-XIV əsrlərdə Monqollar dövründə torpaq mülkiyyət formaları
•Divan - dövlətə məxsus olub, gəliri birbaşa xəzinəyə daxil olan torpaqlar idi
•İqta – xidmət müqabavilində verilən torpaqlar idi
•Bayrat - istifadəsiz qalıb monqol feodallarının himayəsinə keçən torpaqlar idi
•İncu – Elxanilər dövründə meydana gələn və hökmdar, xan nəslinə məxsus torpaqlar idi

▪XV əsrdə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövründə torpaq mülkiyyət formaları

•Divan - dövlətə məxsus olub, gəliri birbaşa xəzinəyə daxil olan torpaqlar idi
•Xass - ayrı-ayrı hökmdarların və sülalərin mülkiyyətində olan torpaqlar idi
•Mülk - yerli feodalların mülkiyyətində olan torpaqlar idi
•Vəqf – dini idarələrə məxsus torpaqlar idi
•Soyurqal - Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu qoşununun dayağı olan hərbi əyanlara müvəqqəti istifadə üçün iqta əvəzinə verilən və irsən keçən torpaqlar idi
QEYD: İqta ilə soyurqalın ümumi cəhəti onların dövlətə xidmət müqavilində verilmələri olsa da, bir-birindən kəskin fərqlənirdi. Beləki, Soyurqal torpaq mülkü iqtadan fərqli olaraq irsən keçə bilərdi, sahibinin hüquqları daha geniş idi və vergi toxunulmazlığı hüququ var idi.