وڵاتپارێز

دەسەڵات و هێژموونی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای قاسمی سۆلەیمانی
محەممەد خۆشچێهرە
10 / 1 / 2020

چوار دەیە پێش ئێستا ئێران و دەسەڵاتی پاشایەتی، لە ئاستی ناوچەیی و جیهانیدا، هێزێکی ڕووبە گەشەی سەربازی و ئابووری بوو، دەسەڵاتێک کە بە نیسبەت ڕۆژاوا و بەرەی سوسیالیستی بێمنەت و بێ باوەڕ بوو( دیدار و وتووێژەکانی ئەو کاتەی محەممەد ڕەزا شا وەک سەرچاوە)، دوای تێکدانی دەسەڵاتی پاشایەتی ئێران، دەسەڵاتێک بە ناوی کۆماری ئیسلامی لە پرۆسەیەک بە ناوی شۆڕشی ئیسلامیدا هاتە سەر حوکم کە ئایەتۆڵا خۆمەینی کرا بە ڕێبەر و کاریزما بۆ ئەو دەسەڵاتە، دەسەڵاتێکی ئایینی کە بە بۆچوونی ئەوکاتەی ڕۆژاواییەکان دەبوایە ببوایەت بە نموونەی دەسەڵاتی مەسیحیەتی کاتوولیکی  وەک ڤاتیکان، سەرقاڵ بە ئەرکی ئایینی و گۆشەگیر لە جیهانی بەرژەوەندویستی سەرمایەداری.

هەڵەی ڕۆژاواییەکان و ئامریکا لە خوێندنەوەیان بۆ ئامانجەکانی ئایەتۆڵا خۆمەینی و سەرکردەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران، قەیرانێکی چەندین دەیەیی تووشی خەڵکی ئێران و ناوچەکە کردووە کە دواجار بەرۆکی خودی ڕۆژاواییەکان و ئامریکایشی گرتووەتەوە.

یەکەم کارێک کە ئایەتۆڵا خۆمەینی کردی خەڵەتاندنی ڕۆژاواییەکان بە وڵامی پرسیارێک بوو سەبارەت بە ئابووری، رۆژنامەوانێک لە نێو فڕۆکەی شۆڕش کە ئایەتۆڵا خۆمەینی و دەستیارەکانی دەگەڕاندەوە بۆ ئێران، پرسیاری کرد کە بۆچونت لە سەر ئابووری چیە؟ ئایەتۆڵا خۆمەینی وڵامی دایەوە کە "ئابووری هی کەرە" (اقتصاد مال خر است).

سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی و ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی، وانەیەکی مێژوویی بە ئایەتۆڵا خۆمەینی دا کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا جێگای متمانە نیە، درووشمی "نە شەرقی، نە غەربی، کۆماری ئیسلامی" درووشمی سەرەکی و ئاسۆی ستراتیژیکی دەسەڵاتداریی سیاسیی ڕوون کردەوە.

سیاسەتی کۆماری ئیسلامی، سیاسەتێکی ستراتیژیکانەی گۆڕینی هاوسەنگیی هاوکێشە ناهاوسەنگەکانی ناوچەکە بۆ گەشەی دەسەڵات و سەپاندنی هێژموونیی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەر ماکە جیئۆپۆلێتیکەکانی ناوچەکە بووە، لە سەر هەمان ستراتیژ کاری کردووە و کاریش دەکات کە دوا ئاکامی ئەم سیاسەتە، بەدەستهێنانی بەرژەوەندیەکانیەتی کە لە شوناسی نیشتمانی و ئائینیی دا پێناسەی بۆ دەکات.

گەشەی دەسەڵات هاوکاتە لە گەڵ بەربەستەکان و ململانێی سەختی سیاسی و شەڕ لە هەموو ئاستەکانی لە نادیارەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ، هەروەها سەپاندنی هێژموونی، پێویستیی بە گەمەی بوێرانە و ژیرانە، بە هەبوونی پلانی ڕوون و ئامانجی دیاری کراو هەیە کە بتوانێت لە سەر جیئۆپۆلێتیک پیادەی بکات.

بۆ ئەم مەبەستەش کۆماری ئیسلامی ئێران، باڵی شۆڕشی ئیسلامی خۆی لە سەر پانتایی جیئۆپۆلێتیکی ناوچەکە خستە نێو گەمەیەک کە تا هەنووکە بە هێزەوە خەریکی کایەکانی خۆیەتی، دواجار قاسمی سۆلەیمانی لەم گەمەیەدا کوژرا.

بۆچی قاسمی سۆلەیمانی کوژرا؟

 وڵام زۆرە و پرسەکەش ڕوون و ئاشکرایە، چەندین دەیەیە کە قاسمی سۆلەیمانی فەرماندە و سترایژیستی گەشەی دەسەڵاتی ئێرانە لە ڕۆژاوای ئاسیا و باکووری ئافریقا و ناوچەی باڵکان لە ئەوروپا.

قاسمی سۆلەیمانی سەرکەوتوو بوو لە گەمە سیاسی و ململانێ جیئۆپۆلێتیکیەکاندا، گوشارێکی فراوانی لە سەر ئامریکا و وڵاتانی سعوودیا و تورکیا لە ناوچەکە درووست کرد کە ئامانجە سەرەکیەکەی لە هەوڵداندا بووە بۆ درکردنی ئامریکا لە ناوچەکە، زۆر چووە پێش، تایبەت لە عێراق.

ئامریکا ناچار بە کوشتنی قاسمی سۆلەیمانی بوو کە هاوکێشەکە بگۆڕێت، چوون قاسمی سۆلەیمانی عێراق و سووریا و لۆبنانی بە قووڵایی ستراتیژیکی کۆماری ئیسلامی دەزانی، تا دەرکردنی ئامریکا لە هەردوو ئەو وڵاتە ئارامی نەدەگرت، ئەوە بە ڕوونی لە وتارەکانی دۆناڵد ترامپیشدا بە ڕوونی باسکرا کە ویستە داهاتووەکانی قاسمی سۆلەیمانی چی بووە.

دوای قاسمی سۆلەیمانی چی ڕوو ئەدات ؟ دەبێ ڕەوشەکە لە دوو کاتی کورت مەودا و درێژمەودا  دا لە بەرچاو بگرین. لە کورت ماوەدا هێمنایەتیەک ڕوو لە ئەو ناوچانە دەکات کە هێزەکانی ئامریکای لێیە، گەرچی قاسمی سۆلەیمانی و سوپای قودس کاری فراوانیان کردووە و گرووپی چەکدار  و میلیشیا و سیاسیی فراوانیان لە وڵاتانی ناوچەکە درووست کردووە بەڵام بە کوشتنی قاسمی سۆلەیمانی و ئەبوومێهدی مۆهەندیس جووڵە و ئاستی چالاکییەکانی ئەم گرووپ و لایەنانە میلیشانەی کەم کردووەتەوە، گەر بە شێوەیەکی کاتیش بێت. 

لە کورت ماوەدا کەسێکی ستراتیژیست و ئایدیۆلۆژیستی وەک قاسمی سۆلەیمانی وجوودی نابێت کە بتوانێت هەمان ڕۆڵ ببینێت، ئیسماعیلی قائانی ڕوونە کە ناتوانێ ئەو ڕۆڵە بگێڕێت کە خودی کاراکتەری سۆلەیمانی هەیبوو، گەرچی نابێ تواناکانی قائانیش بە هەند وەرنەگیرێت، بەڵام جووڵە فەرماندەییەکانی سۆلەیمانی ئیتر لە گۆڕەپانەکەدا ونە، ترسی کوشتن، ئەو جووڵە فەرماندەییەی نەهێشتووەتەوە.

لە درێژ مەودادا چی ڕوودەدات؟ بۆ پێشبینی کردنی ئایندەی دوای قاسم سۆلەیمانی هێشتا زووە، بەڵام هەندێک سەرەپە