Classica Albaruthenica

Titi Lucretii Cari "De rerum natura", Prooemium
Тыт Лукрэтый Кар "Аб прыродзе рэчаў", Уступ

Маці рода Энэя, людзей і багоў асалода,
О Венера лагодная, пад цячэннем сузор’яў
Ты суднаходнае мора, ты пладаносныя землі
Напаўняеш жыццём, праз цябе ўсе істоты жывыя
Нараджаюцца й бачаць святло ўсходняга сонца.
Ад цябе, багіня, бягуць вятры і аблокі,
Ад прыходу твайго. Зямля табе расцілае
Вабныя кветкі, табе пасміхаецца роўнядзь марская
І нябёсы разлітым святлом спакойныя свецяць.

*Сваю філасофскую паэму "De rerum natura" Лукрэтый пачынае з інвкацыі згодна з эпічнай традыцыяй. Аднак калі Гамер і Вергілій звяртаюцца да музаў, Лукрэтый шукае натхнення ў Венеры.
Па форме ўступ адрозны ад традыцыйнай эпічнай структуры і бліжэй да рэлігійных гімнаў.

Пераклаў Піліп А.

І
Вестуна
мы адданыя чакалі тры гады
ўзіраючыся ў так блізкія
сосны ўзбярэжжа й зоркі.
Находзячы на лязо плуга альбо кіль карабля,
мы спрабавалі адшукаць зноў першае насенне
каб аднавіць старажытную драму.

Мы вярталіся ў нашыя дамы разбітымі,
са зняможнамі целамі, з патрэсканымі вуснамі
ад смаку іржы і солі.
Прачнуўшыся, мы вандравалі некуды на поўнач, чужынцы,
занураныя ў імглу беззаганных крылаў лебядзёў, што наносілі нам раны
Зімовымі начамі нас вар’яваў магутны ўсходні вецер
ўлетку мы губляліся сярод агоніі дня які ніяк не мог памерці.

Мы прынеслі назад
гэтыя рэльефы ганебнага мастацтва.

Ёргас Сэфэрыс
пераклад з грэцкай: Мацвей

Пра хорар у Авідыя

Мы добра ведаем Авідыя як майстра апісання метамарфозаў і напісання “Метамарфозаў”. У паэме ёсць і прагожыя трансфармацыі, і трагічныя, а часта прыгожа-трагічныя. Аднак з усіх выбіваецца апісанне ператварэння Сцылы, якое больш паходзіць на фільм жахаў.

Сюжэт такі: Глаўк прызнаецца ў каханні да гожай німфы Сцылы, тая нічога не адказвае і збягае ад марскога бога. Адвергнуты Глаўк прыходзіць да Цырцэі і просіць дапамагчы яму ў няшчасным каханні. Цырцэя разумее гэту просьбу па-свойму і ўжо сама расказвае пра сваё каханне — цяпер Глаўк аказваецца тым, хто адмаўляе закаханай. Праблему любоўнага трыкутніка Ээйская чараўніца развязвае ператварэннем Сцылы на пачвару :

Scylla venit mediaque tenus descenderat alvo,
cum sua foedari latrantibus inguina monstris
adspicit ac primo credens non corporis illas
esse sui partes refugitque abigitque timetque
ora proterva canum, sed quos fugit, attrahit una
et corpus quaerens femorum crurumque pedumque,
Cerbereos rictus pro partibus invenit illis:
statque canum rabie subiectaque terga ferarum
inguinibus truncis uteroque exstante coercet.
Metamorphoses, XIV 59-67

Cцыла па самы жывот у сярэдзіну

пасткі заходзіць,
бачыць — нявечаць улонне яе і брэшуць пачвары,
і не можа паверыць, што гэта ейнага цела
члены. У страху бяжыць, уцякае, баіцца сабачых
ярасных пысаў, але бегучы за сабою іх цягне,
цела спрабуе шукаць жаночае, ногі і лыткі —
Цэрбера пашчаў ашчэр замест там толькі знаходзіць.
Шал і віскат сабак яе акружае, вылазяць
з чэрава гідкіх звяроў хвасты, калечаць улонне.
“Метамафрозы”, 14 59-67

Непадробны жах у гэтай

сцэне выклікае не столькі сам выгляд монстра, колькі адчуванне адчужэння ад уласнага цела, немагчымасць збегчы/перамагчы/забіць пачвару і кантраст паміж прагожым чалавечым і агідным манструозным.

Ужо цяплее і хутка адкрыццё купальнага сезону, таму мараль на сёння: будзьце абачлівыя з выбарам месца для плавання!

м.

Catullus, Carmina, 70


Nulli se dicit mulier mea nubere malle
quam mihi, non si se Iuppiter ipse petat.
dicit: sed mulier cupido quod dicit amanti
in vento et rapida scribere oportet aqua.


Толькі са мной, яна кажа, хацела пабрацца бы шлюбам,
Нават тады, калі б сам Зеўс дамагаўся яе.
Кажа яна: але што дзяўчаты расказваюць любым,
Варта ў вятрах запісаць, ды ў хуткаплыннай вадзе.


Адзін з самых вядомых вершаў Катулла, з якога і бярэ свой пачатак фразеалагізм "пісаць па вадзе"

Ілля Сініца

Пагаворым пра зоркі: περὶ ἄστρων ad astra

Ластоўскі ў сваіх “Лабірынтах” піша: “Напрыклад, гвязду Венеру дасягоння сяляне называюць Чагір. Пад найменнем Чагір фігуруе Венера ў супрасльскім календары ХVІІІ ст., дзе аб ёй гаворыцца: «Гвезда Чагір між усімі гвездамі 10 месц у кожным месяцы мае, а па трыкрот прыходзіць на кожнае месца кожнага месяца». Вялікую Мядзведзіцу называюць Стажарамі; Плеяды — Сітцом, або Вуціным Гняздом; Арыёнаў пояс — Кігачамі…”

А як іх называлі старажытныя грэкі ды рымляне?

І
Сёння раскажам пра зорку Венеру (тую самую), то бок Чагіра, каторая, вядома, планета. Пра яе чытаем у трактаце Цыцэрона “De natura deorum” (“Пра прыроду багоў”): “…stella Veneris, quae Φωσφόρος Graece Lucifer Latine dicitur cum antegreditur solem, cum subsequitur autem Ἕσπερος…” (…зорка Венеры, якая Φωσφόρος па-грэцку і Lucifer па-лацінску завуцца, калі яна апярэджвае сонца, калі ж следуе за ім — Ἕσπερος…) Хімічнае Φωσφόρος і жудаснае Lucifer даслоўна значыць усяго толькі “светланосца”, а Ἕσπερος перакладаецца як “вечар”.

Зрэшты, Геспер — гэта і персаніфікаванае боства. У трактаце “De Astronomia” (“Пра астраномію”) Псеўда-Гігін расказвае наступнае: Hic autem omnium siderum maximus esse uidetur. Nonnulli hunc Aurorae et Cephali filium dixerunt, pulchritudine multos praestantem. Ex qua re etiam cum Venere dicitur certasse, ut etiam Eratosthenes dicit eum hac de causa Veneris appellari, [et] exoriente sole et occidente uideri. Quare, ut ante diximus, iure hunc et Luciferum et Hesperum nominatum. (Ён, кажуць, найбольшая з усіх зорак. Некаторыя сцвярджаюць, што ён сын Аўроры і Кефала, выбітны прыгажосцю сярод многіх. З гэтай прычыны, кажуць, ён супернічае з Венерай; як кажа Эратасфен, ён (Геспер) завецца Венерыным, і яго можна ўбачыць, калі сонца ўзыходзіць і заходзіць. Таму, як кажуць, ён законна носіць імя Люцыфер і Геспер.)

А калі Фосфар у вас ніяк не асацыюецца з зоркамі, а Люцыфер непрыемны з рэлігійных пераканянняў, то ў XXIII кнізе “Іліяды” чытаем пра Эасфора (“золканосца”): “ἦμος δ᾽ ἑωσφόρος εἶσι φόως ἐρέων ἐπὶ γαῖαν…” (У той час, калі Эасфор ідзе, абвяшчаючы дзённае святло на зямлі…)

у наступны раз раскажам і пра Стажароў, і Сітца, і Кігачоў

Сёння чытаем урывак з першай кнігі “Бібліятэкі” Апаладора. У фрагменце апавядаецца міф пра патоп, той самы міф, які мы знаходзім практычна ў кожнага старажытнага народа. У грэцкай версіі адзіных людзей, які выжылі, завуць Дэўкаліён і Піра. Уратаваўшыся ў каўчэзе, яны прыстаюць да Парнаса, на якім прыносяць ахвяры Зеўся і моляць яго аднавіць чалавечы род. І кідаючы камяні, Дэўкаліён і Піра зноў напаўняюць Грэцыю людзьмі. Такі незвычайны спосаб чалавекастварэння дазваляе аўтару вывесці этымалогію (народную, вядома) слова “людзі”, праз сугучнасць са словам “камень”.

Міф пра патоп перацякае🙃 ў міф пра найменні народа і плямёнаў: Элінаў ўвогуле, Іёнійцаў, Эалійцаў і Дарыйцаў. Распаўсюджаная рымская назва, Грэкі, таксама згадваецца, але паходжанне назвы не падаецца: ніякіх дзяцей з імём Грэк у Дэўкаліёна і Піры не было

У далучаным хэнд-аўце можна прачытаць гэты ўрывак у арыгінале, з пракаментаванай лексікай і сінтаксісам. А пасля параўнаць уласнае прачытанне з перакладам на пошняй старонцы.

Прыемнага чытання)
мацей д.

#Калімах

Аўтар: Калімах
Пераклад: Піліп Аслюк

Callimachi Fragmentum XXX

Я ненавіджу паэму кіклічную , мне не вясёлы
шлях той, што носіць людзей мноства туды і сюды.
Я ненавіджу каханка бадзяжнага, і я з крыніцы
Не п'ю ніколі: усё брыдка агульнае мне.
"Вось жа прыгожы, прыгожы Люсаній", — так перш, чым ты скажаш,
Эха адкажа хутчэй: "Іншы ўжо любы яму".

#Калімах

Аўтар: Калімах
Пераклад: Піліп Аслюк

Callimachi Fragmentum VIII

Мачахі слуп надмагільны вянкамі юнак упрыгожваў.
Думаў: "Са зменай жыцця нораў змяніла яна".
Як нахіліўся над магілай ён, рухнуў слуп, хлопца забіўшы.
Пасынкі, нават магіл мачах цурайцеся вы!

#Анакрэонт

Аўтар: Анакрэонт
Пераклад: Мацвей Драгун

XXI

П'е чорная зямліца,
і п'юць з яе ўсе дрэвы,
а мора п'е залевы,
і п'ецца сонцам мора,
тады п'е месяц сонца.
Чаго ж, сябры мае, вы
не даяце мне піці?

#Катул

Аўтар: Катул
Пераклад: Мацвей Драгун

V

Жыйма, Лесбія, і кахайма разам.
Што нам плёткі старых ды ханжаў розных:
Нават аса аднога не дамо ім!
Сонцы могуць заходзіць ды ўзыходзіць,
Але толькі свяцілу варта згаснуць,
Ноч для нас настае без сну і краю.
Пацалункаў дай тысячу і сотню,
Потым тысячу іншую і сотню,
Дай удосталь мне тысячу і сотню.
Калі тысячаў шмат з табой налічым,
Мы заблытаем лік, каб нам не помніць,
Каб не ведаць людзям зайздросным вельмі,
Колькі шмат мы з табой нацалавалі.

#Гарацый

Аўтар: Гарацый
Пераклад: Мацвей Драгун

Carmina III.XXX. / Оды 3.30.

Помнік справіў сабе, cтойкі ён больш за медзь,
царскі стан пірамід пераўзыходзіць ён.
Ані ўедлівы дождж, ні Аквілон ліхі
не зруйнуюць яго, ні чарада гадоў
незлічоных, ані часу няспынны рух.
Не зусім я памру: частка вялікая
Лібітыніных рук збегне, і славаю,
што не ссохне павек, буду расці, пакуль
жрэц усходзіць на холм з дзевай маўкліваю.
Дзе буяе Аўфід, дзе на бязводдзі Даўн
быў там колісь царом люду сялянскаму,
скажуць, што я адтуль велічыні сягнуў,
Эалійскую песнь на Італійскі лад
першы я запяяў. Узганарыся ж і
мне Дэльфійскім вянком згодна з заслугамі,
Мельпамэна, уві міласціва галоў.

——————————————

1. Аквілон — аналаг старагрэцка Барэя, бога паўночнага ветру
2. Лібітына — у рымскай міфалогіі багіня смерці, мёртвых, пахавання і зямлі
3. Аўфід — галоўная рака Апуліі, радзімы Гарацыя
4. Мельпамэна — у старагрэцкай міфалогіі муза трагедыі

#Гарацый

Аўтар: Гарацый
Пераклад: Мацвей Драгун

Carmina I.I. / Ода 1.1.

Мецэнаце, унук царскіх валадароў,
абарона мая і асалода ты.
Знойдзеш розных, каму пыл алімпійскі на
палкіх колах падняць наівялікшы дар,
Абагнуць ім карціць мэту¹, каб пальму² ўзяць,
што ўзнясе да багоў, гаспадароў зямлі.
Гэты прагне ляпей, каб наравісты тлум,
што Квірытамі³ зваць, тройчы⁴ пашану даў.
Шчасьце гэнаму, як жытніца ўласная
поўніцца ад даброт, Лібіяй⁵ ўзрошчаных.
Як у радасць каму бацькава абрабляць
поле, то ўжо нішто, Атала⁶ нават скарб,
не прымусіць яго мора Міртойскае
як марак рассякаць судзінай кіпарскай⁷.
Бітва страшная так Афрыка⁸ з хвалямі
Ікарыйскімі для простага гандляра.
Хоць і славіць спакой родных мясцін, але
правіць судзіны, бо беднасць пужае больш.
Хтосьці любіць урваць колькі гадзінак, каб
дзесь з масійскім⁹ віном легчы як найзручней
пад сунічным кустом, што заквітнеў, або
ля вытоку ракі, ля запаветных вод.
Шмат хто лагер абраў, грукат трубы й ражку
перамешаны і так ненавісныя
войны ўсім мацяркам. А паляўнічага
ўзімку¹⁰ ў дом не загнаць жонкі пяшчотамі —
вунь ужо шчанюкі верныя лань грызуць,
дзік марсійскі даўно сетку шалёна рве.
Ставіць побач мяне слаўных адзнака блюшч¹¹
з веліччу ўсіх багоў. У прахалодны гай
ад натоўпу нясуць німфы з сатырамі
ў карагодах мяне. Хай жа Эўтэрпа¹² не
стане флейты спыняць, а Палігімнія¹³
ліру Лесбаскую¹⁴ зладзіць згадзілася.
Далучы ты мяне да песняроў лірных —
Тут жа зорную гладзь я галавой крану.

——————

Ода напісаная ў 23 г.н.э
Памер: 1-ая Асклепіядава страфа
1. Удзельнік спаборніцтваў павінен быў на як мага большай хуткасці аб'ехаць калясніцаю ўбіты ў зямлу жалезны межавы слуп — "мэту", што нярэдка прыводзіла да катастрофы.
2. Пераможцу ўзнагароджвалі вянком з пальмавага лісця
3. Квірыты — урачыстая назва грамадзянаў Рыма
4. Мова ідзе пра тры дзяржаўныя пасады ў Рыме: эдылітэт, прэтуру і кансулат.
5. Лібія была галоўнай жытніцай Рыма.
6. Атал — адзін з уладароў Пергаму, славутага багаццямі царства Малой Азіі.
7. Маецца на ўвазе карабель з кіпарскага лесу.
8. Афрык — у рымскай міфалогіі паўднёва-заходні вецер.
9. Масійскае віно выраблялася з вінаграду, які рос на падгор'і Масік у Кампаніі.
10. У арыгінале "sub Iove frigido", што даслоўна — "пад сцюдзёным Юпітэрам"
11. Блюшч, прысвечаны Бакху, богу віна і натхення, быў узнагародай для паэтаў.
12. Эўтэрпа — муза лірычнай паэзіі.
13. Палігімнія — муза харавой паэзіі і танцаў.
14. На лад лірычных паэтаў з выспы Лесбас — Алкея і Сапфо

#Калімах

Аўтар: Калімах
Пераклад: Піліп Аслюк

Callimachi Fragmentum XXIII || Калімах, Фрагмент 23

"Сонца, бывай", — Клеамброт Амбракіец сказаўшы, з высокай
скокнуў сцяны гарадской, проста ў Аід. Не спазнаў
смерці нічога дастойнага ён, прачытаў жа Платона
працу адну, усяго толькі адну — "Пра Душу".